четки нерф системасы жанан анын мааниси
Кыскача жооп
Четки нерв системасы — бул мээден жана жүлүндөн тышкары жайгашкан нервдер, нерв түйүнчөлөрү (ганглиялар) жана нерв учтары. Алар борбордук нерв системасын (мээ менен жүлүндү) дененин бардык органдары менен байланыштырат.
Анын мааниси: денеден мээге маалымат жеткирет (сезүү), мээден буйруктарды булчуңдарга жана органдарга жеткирет (кыймыл, ички органдардын иши), ошону менен организмдин дүүлүктүргүчтөргө жооп берүүсүн жана ички чөйрөнүн туруктуулугун (гомеостазды) камсыз кылат.
Негизги түшүнүктөр
- Борбордук нерв системасы (БНС): мээ жана жүлүн.
- Четки нерв системасы (ЧНС): БНСтен тышкары нервдер жана ганглиялар.
- Нерв: нерв булаларынын (аксоналардын) боочосу; сигналды бир жерден экинчи жерге өткөрөт.
- Рефлекстик жаа: дүүлүктүргүч → сезүү нерви → БНС → кыймыл нерви → органдын жообу. Четки нервдер бул жаанын «зымдары».
Четки нерв системасынын бөлүктөрү
| Бөлүгү | Эмнелерди тейлейт | Негизги милдети |
|---|---|---|
| Сезүү (афференттик) нервдер | тери, булчуң, муун, сезүү органдары | маалыматты БНСке жеткирет |
| Кыймыл (эфференттик) нервдер | скелет булчуңдары | БНСтен буйрукту булчуңга жеткирет |
| Соматикалык бөлүгү | скелет булчуңдары, тери | аң-сезимдүү кыймылды жана сезүүнү камсыз кылат |
| Вегетативдик (автономиялык) бөлүгү | ички органдар, кан тамырлар, бездер | ички органдардын ишин автоматтык жөнгө салат |
Вегетативдик бөлүк өз кезегинде симпатикалык (күч-кубат, «качуу же күрөшүү» реакциясы: жүрөк тездетет, дем алуу тереңдейт) жана парасимпатикалык (тынч абал, калыбына келтирүү: жүрөк жайлайт, тамак сиңирүү күчөйт) болуп бөлүнөт.
Маанисин жыйынтыктоо
- Байланыш: БНС менен органдардын ортосунда «көпүрө» болуп саналат.
- Сезүү: сырткы жана ички чөйрө тууралуу маалымат берет.
- Кыймыл: булчуңдарды башкарып, кыймыл-аракетти камсыз кылат.
- Ички органдарды жөнгө салуу: жүрөк, дем алуу, тамак сиңирүү ишин автоматтык башкарат.
- Гомеостаз жана ыңгайлашуу: организмдин туруктуулугун жана чөйрөгө ыңгайлашуусун камсыз кылат.
- Коргонуу: рефлекстер аркылуу тез жооп берүүгө мүмкүндүк берет (мисалы, ысык нерседен колду тартуу).
Текшерүү
Эгер «мээдеги буйрук кол булчуңуна кантип жетет?» деп сураса: мээ → жүлүн → кыймыл нерви (ЧНС) → булчуң → кыймыл деп жооп берүү туура. Демек, четки нерв системасы жок болсо, буйрук органга жетпейт — кыймыл да, сезүү да бузулат.
