Кыргызча чыгарып бер
Кыска жооп:
а) \(11.3\)
б) \(53.001\)
в) \(68.16\)
г) \(34.04\)
д) \(36.2\)
е) \(33.219\)
Кантип чыгарылат
- Ондук бөлчөктөрдү разряддары боюнча — ондук белгини биринин астына — жазабыз. Жетишпеген орунга нөл кошобуз.
- Белгилердин эрежесин колдонобуз:
- \(+(-a)=-a\)
- \(-(-a)=+a\)
Мисалдар:
а) \[ 32.5+(-21.2)=32.5-21.2=11.3 \]
б) \[ 45.3+7.701=45.300+7.701=53.001 \]
в) \[ 18.6-(-49.56)=18.6+49.56=18.60+49.56=68.16 \]
г) \[ 57.1-23.06=57.10-23.06=34.04 \]
д) \[ 13.34+26.06-3.2=39.40-3.20=36.20=36.2 \]
е) \[ 44.538-1.169-10.15=43.369-10.150=33.219 \]
Текшерүү: кайтарып эсептесек да туура чыгат. Мисалы, в) үчүн: \[ 68.16-49.56=18.6 \] демек жооп туура.
Обсуждение
4 сообщенияУзун Жооп
Кыска жооп
| Мисал | Жооп |
|---|---|
| а) | 11.3 |
| б) | 53.001 |
| в) | 68.16 |
| г) | 34.04 |
| д) | 36.2 |
| е) | 33.219 |
Жалпы эрежелер
1-эреже. Ондук бөлчөктөрдү тизмектеп жазуу. Ондук бөлчөктөрдү кошуу же кемитүү үчүн аларды биринин астына — үтүр үтүрдүн астына турардай кылып жазабыз. Башкача айтканда, бирдей разряддар (бирдик бирдиктин астында, ондон үлүш ондон үлүштүн астында) бири-биринин астында турушу керек.
2-эреже. Жетишпеген орунга нөл кошуу. Бир санда разряд аз болсо (мисалы, \(45.3\) менен \(7.701\)), ага оң жагынан нөл кошобуз: \[ 45.3=45.300 \] Мындан сандын мааниси өзгербейт.
3-эреже. Белгилердин эрежеси. \[ +(-a)=-a,\qquad -(-a)=+a \] Башкача айтканда, «минус плюс» — минус, «минус минус» — плюс.
4-эреже. Кошуу жана кемитүү тартиби. Оң жактан (эң кичине разряддан) баштап кошобуз же кемитебиз. Жыйынтыкта үтүрдү так ылдый түшүрүп коёбуз. Эгерде разряддан чоң санды кемитүү керек болсо, коңшу разряддан бирдик карызга алабыз (ал 10 болуп эсептелет).
а) \(32.5+(-21.2)\)
1-кадам. Белгини ачабыз.
Плюс менен минус тургандыктан, «+(-)» — бул минус: \[ 32.5+(-21.2)=32.5-21.2 \]
2-кадам. Тизмектеп жазабыз.
32.5
- 21.2
------
3-кадам. Оңдон солго кемитебиз.
- Ондон үлүш: \(5-2=3\)
- Бирдик: \(2-1=1\)
- Ондук: \(3-2=1\)
4-кадам. Жыйынтык: \[ 32.5-21.2=11.3 \]
Текшерүү: \[ 11.3+21.2=32.5 \] Демек туура.
б) \(45.3+7.701\)
1-кадам. Разряддарды теңдештиребиз.
Биринчи санда ондон үлүштөн кийин бир эле цифра бар (\(45.3\)), экинчисинде үч цифра (\(7.701\)). Ошондуктан биринчи санга эки нөл кошобуз: \[ 45.3=45.300 \]
2-кадам. Тизмектеп жазабыз.
45.300
+ 7.701
--------
3-кадам. Оңдон солго кошобуз.
- Миңден үлүш: \(0+1=1\)
- Жүздөн үлүш: \(0+0=0\)
- Ондон үлүш: \(0+0=0\)
- Бирдик: \(5+7=12\) → \(2\) жазып, \(1\) эстеп калабыз
- Ондук: \(4+0+1\) (эстеги) \(=5\)
4-кадам. Жыйынтык: \[ 45.300+7.701=53.001 \]
Текшерүү: \[ 53.001-7.701=45.300=45.3 \] Туура.
в) \(18.6-(-49.56)\)
1-кадам. Белгини ачабыз.
«Минус минус» — плюс болот: \[ 18.6-(-49.56)=18.6+49.56 \]
2-кадам. Разряддарды теңдештиребиз. \[ 18.6=18.60 \]
3-кадам. Тизмектеп жазабыз.
18.60
+ 49.56
-------
4-кадам. Оңдон солго кошобуз.
- Жүздөн үлүш: \(0+6=6\)
- Ондон үлүш: \(6+5=11\) → \(1\) жазып, \(1\) эстеп калабыз
- Бирдик: \(8+9+1\) (эстеги) \(=18\) → \(8\) жазып, \(1\) эстеп калабыз
- Ондук: \(1+4+1\) (эстеги) \(=6\)
5-кадам. Жыйынтык: \[ 18.60+49.56=68.16 \]
Текшерүү: \[ 68.16-49.56=18.60=18.6 \] Туура.
г) \(57.1-23.06\)
1-кадам. Разряддарды теңдештиребиз. \[ 57.1=57.10 \]
2-кадам. Тизмектеп жазабыз.
57.10
- 23.06
-------
3-кадам. Оңдон солго кемитебиз.
- Жүздөн үлүш: \(0-6\) — кемип болбойт. Ондон үлүштөн бирдик карызга алабыз: \(10-6=4\). Эми ондон үлүш \(1\)ден \(0\)гө айланат.
- Ондон үлүш: \(0-0=0\)
- Бирдик: \(7-3=4\)
- Ондук: \(5-2=3\)
4-кадам. Жыйынтык: \[ 57.10-23.06=34.04 \]
Текшерүү: \[ 34.04+23.06=57.10=57.1 \] Туура.
д) \(13.34+26.06-3.2\)
Бул мисалда эки амал бар. Аларды солдон оңго кезеги менен аткарабыз: алгач кошуу, анан кемитүү.
1-кадам. \(13.34+26.06\)
13.34
+ 26.06
-------
- Жүздөн үлүш: \(4+6=10\) → \(0\) жазып, \(1\) эстеп калабыз
- Ондон үлүш: \(3+0+1\) (эстеги) \(=4\)
- Бирдик: \(3+6=9\)
- Ондук: \(1+2=3\)
\[ 13.34+26.06=39.40 \]
2-кадам. \(39.40-3.2\)
Разряддарды теңдештеребиз: \(3.2=3.20\).
39.40
- 3.20
-------
- Жүздөн үлүш: \(0-0=0\)
- Ондон үлүш: \(4-2=2\)
- Бирдик: \(9-3=6\)
- Ондук: \(3-0=3\)
\[ 39.40-3.20=36.20 \]
3-кадам. Жоопту жөнөкөйлөйбүз.
Акыркы нөлдү таштап кетсек болот: \[ 36.20=36.2 \]
Жооп: \(36.2\)
Текшерүү: \[ 36.2+3.2=39.4 \] \[ 39.4-26.06=13.34 \] Туура.
е) \(44.538-1.169-10.15\)
Бул жерде да эки кемитүү бар. Кезеги менен аткарабыз.
1-кадам. \(44.538-1.169\)
44.538
- 1.169
--------
- Миңден үлүш: \(8-9\) — кемип болбойт. Жүздөн үлүштөн карыз алабыз (\(3\to2\)): \(18-9=9\)
- Жүздөн үлүш: \(2-6\) — кемип болбойт. Ондон үлүштөн карыз алабыз (\(5\to4\)): \(12-6=6\)
- Ондон үлүш: \(4-1=3\)
- Бирдик: \(4-1=3\)
- Ондук: \(4-0=4\)
\[ 44.538-1.169=43.369 \]
2-кадам. \(43.369-10.15\)
Разряддарды теңдештеребиз: \(10.15=10.150\).
43.369
- 10.150
--------
- Миңден үлүш: \(9-0=9\)
- Жүздөн үлүш: \(6-5=1\)
- Ондон үлүш: \(3-1=2\)
- Бирдик: \(3-0=3\)
- Ондук: \(4-1=3\)
\[ 43.369-10.150=33.219 \]
Жооп: \(33.219\)
Текшерүү: \[ 33.219+10.150=43.369 \] \[ 43.369+1.169=44.538 \] Туура.
Жалпы жыйынтык
| Мисал | Аралык жыйынтык | Акыркы жооп |
|---|---|---|
| а) | \(32.5-21.2\) | 11.3 |
| б) | \(45.300+7.701\) | 53.001 |
| в) | \(18.60+49.56\) | 68.16 |
| г) | \(57.10-23.06\) | 34.04 |
| д) | \(39.40-3.20\) | 36.2 |
| е) | \(43.369-10.150\) | 33.219 |
Эсиңде болсун: ондук бөлчөктөрдү кошууда жана кемитүүдө эң негизгиси — үтүрдү так ылдый түшүрүү жана жетишпеген разряддарга нөл кошуу. Ошондо ката кетпейт.
Е) Ж)
Сүрөттөгү жогорку бөлчөктөрдү бөлүү боюнча e) жана ж):
e) \(10\frac{1}{3}:2\frac{2}{3}\)
Аралаш сандарды туура эмес бөлчөккө айландырабыз:
\[ 10\frac{1}{3}=\frac{31}{3},\qquad 2\frac{2}{3}=\frac{8}{3} \]
Бөлүүдө экинчи бөлчөктү тескерилеп көбөйтөбүз:
\[ \frac{31}{3}:\frac{8}{3} =\frac{31}{3}\cdot\frac{3}{8} =\frac{31}{8} \]
\[ \boxed{\frac{31}{8}=3\frac{7}{8}} \]
ж) \(1:\frac{3}{11}\)
Бүтүн санды бөлчөккө бөлгөндө экинчи бөлчөктү тескерилеп көбөйтөбүз:
\[ 1:\frac{3}{11} =1\cdot\frac{11}{3} =\frac{11}{3} \]
\[ \boxed{\frac{11}{3}=3\frac{2}{3}} \]
Жооптор:
- e) \(\boxed{3\frac{7}{8}}\)
- ж) \(\boxed{3\frac{2}{3}}\)
Эреже: бөлчөккө бөлүү үчүн экинчи бөлчөктүн алымы менен бөлүмүн алмаштырып, көбөйтөбүз.
