Түз орун тартибинен терс орун тарбине өткөргөн 3-4 сүйлөм жаз
Кыска жооп
Терс (инверсиялык) орун тартибиндеги 4 сүйлөм — кашаанын ичинде түз тартиби:
- Келди күз. (Күз келди.)
- Бүгүн ачык аба ырайы. (Аба ырайы бүгүн ачык.)
- Китеп окушат окуучулар китепканада. (Окуучулар китепканада китеп окушат.)
- Келди атам шаардан. (Атам шаардан келди.)
Эмнеге мындай болот
Түз орун тартип — сүйлөмдүн аягында баяндооч турат: ээ → экинчи даражалуу мүчөлөр → баяндооч.
$$\text{ээ} ;+; \text{толуктооч/аныктооч/бышыктооч} ;+; \underbrace{\text{баяндооч}}_{\text{аягында}}$$
Терс орун тартип — баяндооч биринчи орунга (ээден мурда) чыгат, ээ болсо анын артында калат:
$$\underbrace{\text{баяндооч}}_{\text{башында}} ;+; \text{ээ} ;+; \text{калган мүчөлөр}$$
Негизги принцип (ушуну эсте)
- Сөздөрдүн формасы өзгөрбөйт — мүчөлөр, жандоочтор, атоочтун жалгоолору бүт эле ошол боюнча калат. Өзгөргөн нерсе — сөздүн орду гана.
- Ошондуктан сүйлөмдүн мааниси сакталат, бирок басым күчөйт: кыймыл-аракет, окуя алдыга чыгат. Инверсия көркөм адабиятта, ырда, аткарылышта, сүйлөшүү тилинде көп колдонулат.
- Эң оңой ыкма: түз сүйлөмдү алып, баяндоочту көчүрүп, башына кой — калган сөздөр өз орду менен жылышат.
Текшерүү
Ар бир терс сүйлөмдө баяндоочту тап:
| Сүйлөм | Баяндооч (башында) | Ээ (андан кийин) |
|---|---|---|
| Келди күз | келди | күз |
| Бүгүн ачык аба ырайы | ачык | аба ырайы |
| Китеп окушат окуучулар китепканада | окушат | окуучулар |
| Келди атам шаардан | келди | атам |
Эгер баяндооч сүйлөмдүн башында турса, ээ ага «ээрчип» турса — бул терс орун тартип. Ушундай эле ыкма менен каалаган сүйлөмдү айландырып көр.
Обсуждение
2 сообщенияСүйлөмдөрдү кичине чоңураак кыл
Кыска жооп
Узунураак терс орун тартибиндеги 4 сүйлөм — кашаанын ичинде түз тартиби:
- Башталды биздин мектепте жаңы окуу жылы. (Биздин мектепте жаңы окуу жылы башталды.)
- Жыйналды бүгүн эртең менен бардык окуучулар мектептин короосунда. (Бүгүн эртең менен бардык окуучулар мектептин короосунда жыйналды.)
- Ачылды салтанаттуу түрдө жаңы спорт залыбыз кечээ. (Кечээ биздин жаңы спорт залыбыз салтанаттуу түрдө ачылды.)
- Окушат күн сайын китепканада кызуу кызыгып окуучулар кызыктуу китептерди. (Окуучулар күн сайын китепканада кызыктуу китептерди кызуу кызыгып окушат.)
Эмне өзгөрдү
Сүйлөмдөр узун болду, бирок принцип ошол эле:
$$\underbrace{\text{баяндооч}}_{\text{башында}} ;+; \text{ээ} ;+; \text{экинчи даражалуу мүчөлөр}$$
- Сөздөрдүн формасы өзгөрбөйт — бары бир эле мүчөлөрү менен калат, орду гана которулат.
- Баяндооч ар дайым биринчи орунда: башталды, жыйналды, ачылды, окушат.
- Ээ баяндоочтон кийин келет: окуу жылы, окуучулар, спорт залыбыз, окуучулар.
- Узун сүйлөмдө экинчи даражалуу мүчөлөр (бышыктооч, толуктооч, аныктооч) баяндооч менен ээнин айланасында эркин жайгашат — мааниси сакталат, басым кыймыл-аракетке түшөт.
Текшерүү
| Сүйлөм | Баяндооч (башында) | Ээ (андан кийин) |
|---|---|---|
| Башталды биздин мектепте жаңы окуу жылы | башталды | окуу жылы |
| Жыйналды бүгүн эртең менен бардык окуучулар... | жыйналды | окуучулар |
| Ачылды салтанаттуу түрдө жаңы спорт залыбыз кечээ | ачылды | спорт залыбыз |
| Окушат күн сайын китепканада... окуучулар... | окушат | окуучулар |
Эреже бир: баяндоочту сүйлөмдүн башына көчүрсөң — терс орун тартиби болду, калган сөздөр өз ара ордун ээлеп, маанисин сактайт.
