кычкыл тек Деген эмне
Кыска жооп
Кычкылтек (O₂) — түссүз, жытсыз, даамсыз газ. Ал бардык тирүү организмдердин дем алуусуна зарыл жана фотосинтез учурунда өсүмдүктөр тарабынан бөлүнүп чыгат. Жазылышы бир сөз: «кычкылтек».
Принципти түшүнүү
1. Зат катары эмне? Кычкылтек — жөнөкөй зат, молекуласы эки атомдон турат: O₂. Молекулалык массасы 32, ошондуктан ал абадан бир аз оор.
2. Жаратылышта кайда? Абанын курамында көлөмү боюнча болжол менен 21% кычкылтек, 78% азот, 1% башка газдар бар.
3. Эмне үчүн керек? (биологиялык мааниси) Клеткалар дем алганда органикалык заттарды кычкылтек менен «күйгүзүп», энергия алышат:
\[\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\text{O}_2 \rightarrow 6\text{CO}_2 + 6\text{H}_2\text{O} + \text{энергия}\]Дал ушул энергия кыймылга, өсүүгө, дене жылуусуна жумшалат. Кычкылтек жетпей калса, клеткалар толук энергия ала албайт.
4. Кычкылтек кайдан пайда болот? Жашыл өсүмдүктөр жарык бар кезде фотосинтез жүргүзөт:
\[6\text{CO}_2 + 6\text{H}_2\text{O} \xrightarrow{\text{жарык}} \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\text{O}_2\]Б.а. өсүмдүк көмүр кычкыл газын сиңирип, кычкылтек бөлүп чыгарат — ошондуктан абадагы кычкылтек үзгүлтүксүз толукталып турат.
Текшерүү
- Абанын курамы: 21% O₂ — туурабы? Ооба.
- Дем алууда организм O₂ сиңирип, CO₂ бөлүп чыгарат — туурабы? Ооба (фотосинтезге тескери процесс).
- Кычкылтек жок жерде жашоо болобу? Аэробдук организмдер үчүн жок, бирок анаэробдук бактериялар кычкылтексиз жашай алат.
Ошондуктан окшош суроолорго жооп берүүдө дайыма үч нерсени эсте: формуласы, касиети, тиричиликтеги ролу.
