асан кайга баяндама
Қысқа жауап (баяндаманың мәні)
Асан Қайғы — XV ғасырда өмір сүрген қазақ жырауы, ойшыл, би әрі хан кеңесшісі. Халық оны есімімен емес, «Қайғы» деген лақап атымен есте қалдырған: ол үнемі ел тағдырын, болашағын ойлап қайғырған адам ретінде бейнеленеді. Оның есімі аңыздармен, толғаулармен және Жерұйық туралы идеямен байланысты.
Баяндама құрылымы (дәл осы ретпен жаз)
1. Кіріспе (1–2 сөйлем): кім екенін, қай дәуірде өмір сүргенін айт.
Асан Қайғы — XV ғасырдағы қазақ жырауы, ойшыл, ел қамқоршысы.
2. Негізгі бөлім (3 тармақ):
- Тарихи тұлға. XV ғасырда, Қазақ хандығы құрылған тұста өмір сүрген; Жәнібек ханның кеңесшісі болған деген дерек бар. Нақты туған-өлген жылдары белгісіз — бұл туралы мәлімет халық ауыз әдебиеті мен шежірелерде сақталған.
- Ойшылдық мұрасы. Толғауларында ел бірлігін, тәрбиені, жердің қадірін сөз етті. «Асан Қайғының жерге айтқан сыны» деп аталатын шығармада әр өңірдің табиғатын, тіршілікке жарамдылығын бағалайды. «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген нақылы — ұрпақ тәрбиесінен бастау керек деген ой.
- Жерұйық идеясы. Асан Қайғы халық үшін тоқшылық пен әділдік орнаған, адамдар бақытты өмір сүретін құтты жер — Жерұйық туралы аңыздағы ізденіс. Бұл — «халық қайда бақытты болады?» деген әлеуметтік-философиялық сұрақ.
3. Қорытынды (1–2 сөйлем): маңызын бағала.
Асан Қайғы — халық мұңын жырлаған гуманист-ойшыл; оның идеялары қазақ қоғамының әлеуметтік ойының бастауы болды.
Неге бұл құрылым жұмыс істейді
Баяндама — дәлелді мәтін: әр тармақта «кім/не → нақты мысал → қандай ой» тізбегі сақталуы керек. Сондықтан әрбір атауға (Жерұйық, «жерге айтқан сыны», нақыл) бір нақты факт немесе дәйектеме қосып отырдық — солай ғана баяндама оқулықтан көшірілген мәтін емес, өз ойың болады.
Өзін тексер: баяндамаңда (1) дәуір, (2) кемінде бір шығарма/нақыл, (3) бір идея және (4) қорытынды ой бар ма? Осы төртеуі болса — құрылым дұрыс.
Ескерту: Асан Қайғының өмірбаяны мен шығармаларының авторлығы туралы деректер көбіне аңыздық сипатта, сондықтан «нақты осылай болды» деп емес, «аңызда / деректерде айтылады» деп жазған дұрыс.
Обсуждение
2 сообщенияКыргызкому
Кыска жооп (баяндаманын маңызы)
Асан Кайгы — XV кылымда жашаган кыргыз жырауу, ойчул, бий жана хандын кеңешчиси. Эл ага ысымынан мурун «Кайгы» деген лакап ат берген: ал дайыма элдин тагдырын, келечегин ойлоп кайгырган адам катары эстелет. Анын ысымы уламыштар, толгоолор жана Жерүй тууралуу идея менен байланышта.
Баяндаманын түзүлүшү (ушул тартипте жаз)
1. Киришүү (1–2 сүйлөм): ким экенин, кайсы доордо жашаганын айт.
Асан Кайгы — XV кылымдагы кыргыз жырауу, ойчул, эл камкорчусу.
2. Негизги бөлүк (3 пункт):
- Тарыхый инсан. XV кылымда, Казак хандыгы түзүлгөн мезгилде жашаган; Жанибек хандын кеңешчиси болгон деген маалымат бар. Так төрөлгөн-өлгөн жылдары белгисиз — бул тууралуу маалымат эл оозеки чыгармачылыгында жана санжыраларда сакталган.
- Ойчулдук мурасы. Толгоолорунда элдин биримдигин, тарбияны, жердин кадырын сөз кылган. «Асан Кайгынын жерди сынаганы» деп аталган чыгармада ар бир аймактын жаратылышын, жашоого ылайыктуулугун баалайт. «Эл болом десең, бешигиңди түзө» деген накыл сөзү — муун тарбиясынан баштоо керек деген ой.
- Жерүй идеясы. Асан Кайгы эл үчүн токчулук жана адилеттүүлүк орногон, адамдар бактылуу жашаган ыйык жер — Жерүй тууралуу уламыштагы изденүү. Бул — «эл кайда бактылуу болот?» деген социалдык-философиялык суроо.
3. Жыйынтык (1–2 сүйлөм): маанисин баала.
Асан Кайгы — элдин муңун жырлаган гуманист-ойчул; анын идеялары кыргыз коомунун социалдык ой жүгүртүүсүнүн башаты болгон.
Эмне үчүн бул түзүлүш иштейт
Баяндама — далилдүү текст: ар бир пунктта «ким/эмне → так мисал → кандай ой» тизмеги сакталышы керек. Ошондуктан ар бир аталышка (Жерүй, «жерди сынаганы», накыл) бир так факт же далил кошуп койдук — ошондо гана баяндама окуу китебинен көчүрүлгөн текст эмес, өз ой жүгүртүүң болот.
Өзүңдү текшер: баяндамаңда (1) доор, (2) жок дегенде бир чыгарма/накыл, (3) бир идея жана (4) жыйынтык ой барбы? Ушул төртөө болсо — түзүлүш туура.
Эскертүү: Асан Кайгынын өмүр баяны жана чыгармаларынын авторлугу тууралуу маалымат көбүнчө уламыштык мүнөздө, ошондуктан «так ушундай болгон» деп эмес, «уламышта / булактарда айтылат» деп жазган туура.
