§21,22 РОССИЯ ИМПЕРИЯСЫ 8-КЛАСС ТУШУНУК
Кыскача жооп. Россия империясы (1721–1917) — падыша (император) чексиз бийлик жүргүзгөн, көп улуттуу, айыл чарба-феодалдык мамлекет. §§21–22де адатта төрт блок каралат: башкаруу түзүлүшү (самодержавие), 19-кылымдагы реформалар, өнөр жайдын өнүгүшү жана улуттук-колониалдык саясат — анын ичинде Орто Азияны, кыргыз жерлерин каратып алуу.
Негизги түшүнүктөр
- Империя — борбордон башкарылган, курамына багындырылган элдер жана аймактар кирген чоң мамлекет. Бул жерде «борбор — чет аймак» катышы маанилүү.
- Самодержавие (абсолюттук монархия) — мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлиги толугу менен монархтын колунда; конституция жок, парламент чыныгы бийликке ээ эмес.
- Крепостной укук — дыйкан жер ээсине «бекитилип», анын уруксатысыз жерин жана кожоюнун алмаштыра алган эмес. 1861-жылы гана жоюлган.
- Сословие (катмар) — дворяндар, дин кызматчылар, соодагерлер, мещандар, дыйкандар; ар биринин укуктары ар башка болгон.
- Реформа — бийлик өзү жүргүзгөн, коомдук турмушту өзгөртүүчү кадам (жоюу эмес, оңдоо).
- Өнөр жай төңкөрүшү — кол эмгектен машинага, мануфактурадан фабрикага өтүү.
- Улуттук-колониалдык саясат — багындырылган элдерди башкаруу, орусташтыруу (русификация), жергиликтүү бийликти четтетүү.
Ырастоочу фактылар (эстеп калуу үчүн таяныч)
- 1721 — Пётр I Ништадт тынчтыгынан кийин империяны жарыялайт.
- 1802 — министрликтер, 1810 — Мамлекеттик совет (бирок бийлик падышада).
- 1861 — крепостной укук жоюлду (Александр II).
- 1864 — земство жана сот реформасы; 1870 — шаар реформасы; 1874 — жалпы аскер милдети.
- 1867 — Түркстан генерал-губернаторлугу түзүлөт; кыргыз жерлери анын Сыр-Дарыя жана Жети-Суу облустарына кирет.
- 1868 — Бухара эмираты, 1873 — Хива хандыгы көз каранды (вассал) абалга өтөт; 1876 — Кокон хандыгы жоюлат.
- 1891–1905 — Транссибирь темир жолу курулат (өнөр жайдын өсүшүнүн белгиси).
Кантип ушуга окшош тапшырманы өз алдынча аткаруу керек
- Тексттен ар бир түшүнүктү таап, аны өз сөзүң менен 1–2 сүйлөм кылып жаз — окуу китебинин сүйлөмүн көчүрбө.
- Ар бир түшүнүккө дата, себеп жана натыйжа тирке: «эмне үчүн болду → эмне өзгөрдү».
- Салыштыр: «реформага чейин — реформадан кийин». Бул таблица түрүндө эң оңой.
- Жыйынтыкта 2–3 сүйлөм менен айт: империянын күчтүү жагы (аскер, аймак, темир жол) жана алсыз жагы (феодалдык калдыктар, улуттук эзүү, калктын сабатсыздыгы).
Текшерүү: эгер «крепостной укук эмне үчүн 1861-жылы гана жоюлду жана бул эмнеге алып келди?» деген суроого өз сөзүң менен жооп бере алсаң, теманы түшүндүң деп эсептесе болот — калган фактылар ошол логикага баш иет.
Китебиңдегi §21–22 боюнча так кайсы тапшырманы аткарышың керек (суроолор, таблица, контур карта) — ошону жазсаң же барактын сүрөтүн жөнөтсөң, дал ошого ылайыктап берем.
