Байыркы грек шаары мамлекетери
Кыскача жооп
Байыркы Грециядагы шаар-мамлекеттер полис (грекче πόλις) деп аталган. Полис — шаар борбору жана анын айланасындагы айыл-чарба аймагы (хора) биригип, өз алдынча мамлекет катары жашаган саясий уюм. Байыркы Грецияда бирдиктүү мамлекет болгон эмес — жүздөгөн ушундай өз алдынча полистер болгон.
Негизги принцип: эмне үчүн полис — мамлекет?
Полис мамлекет, анткени ага мамлекеттин бардык негизги белгилери таандык:
| Белги | Полис боюнча |
|---|---|
| Аймак | шаар + хора (жер, жайыт, токой) |
| Бийлик | өз органы: элдик жыйын, кеңеш, архонттор, эфорлор |
| Мыйзам | өз мыйзамдары, өз соту |
| Калк | жарандар — саясий укугу бар эркин эркектер |
| Күч | өз аскери: гоплиттер, флот |
| Экономика | өз тыйыны, базары (агора), соодасы |
| Рухий өз алдынчалык | өз колдоочу-кудайы, храмдары (акрополь) |
Ушул белгилердин баары бар болсо — ал полис. Бирөө жетишпесе (мисалы, бийлиги сырттан башкарылса), анда ал өз алдынча мамлекет эмес.
Эң белгилүү полистер
- Афина — Аттика аймагы, демократия (элдик бийлик).
- Спарта — Лакония, олигархия (ак сөөктөрдүн тар чөйрөсүнүн бийлиги), аскердик турмуш.
- Коринф — соода-кол өнөрчүлүк, порт, кемелерди сүйрөп өткөрүүчү жер.
- Фивы, Аргос — Борбордук Греция жана Пелопоннес.
- Милет, Эфес, Смирна — Кичи Азия (Иония) жээги.
- Сиракуза, Тарент, Массалия — колония катары негизделген полистер.
Кантип салыштыруу керек (Афина vs Спарта)
| Афина | Спарта | |
|---|---|---|
| Бийлик | экклесия (элдик жыйын), буле (500 кеңеш), 9 архонт | 2 падыша, герусия (28 аксакал), апелла, 5 эфор |
| Ким чечет | бардык жарандар добуш берет | аксакалдар жана эфорлор |
| Негизги баалуулук | билим, соода, искусство | аскердик тартип, баш ийүү |
| Тарбия | мектеп, гимнастика, музыка | 7 жаштан аскердик лагерь |
| Экономика | соода, кол өнөрчүлүк, флот | жер айдоо, ил отоо (кулдар — ил оттор) |
Өзүңдү текшер
Мисал: Афина — полис дурусбу?
- Аймак — Аттика ✔
- Бийлик — экклесия, буле, архонттор ✔
- Мыйзам — Драконт, Солон, Клисфен реформалары ✔
- Тыйын — «үкүлүү» тетрадрахма ✔
- Аскер — триера флоту, гоплиттер ✔
- Кудай — Афина Парфенос ✔
Бардык белгилер бар → Афина — классикалык полис. Ушундай эле ыкманы Спартага, Коринфке, Милетке колдонсоң, ар биринин өзгөчөлүгүн өзүң аныктай аласың.
Эскертүү: полистердин кризиси биздин эрага чейинки IV кылымда башталып, биздин эрага чейинки 338-ж. Херонея салгылашуусунда Македония падышасы Филипп II Грецияны багындыргандан кийин полистердин көз карандысыздыгы жоюлган.
Обсуждение
4 сообщенияДаяр конспект
Конспект: Байыркы Грециянын шаар-мамлекеттери (полистер)
1. Негизги түшүнүк
Полис (грекче πόλις — «шаар») — шаар борбору жана анын айланасындагы айыл-чарба аймагы (хора) биригип түзгөн өз алдынча мамлекет.
- Байыркы Грецияда бирдиктүү мамлекет болгон эмес — жүздөгөн өз алдынча полистер жашаган.
- Ар бир полис — өз мыйзамы, бийлиги, аскери, тыйыны жана кудайы бар өзүнчө «кичине мамлекет».
- Полистер биздин эрага чейинки VIII–VI кылымдарда акыркы түрүндө калыптанган.
2. Полистин түзүлүшү жана негизги бөлүктөрү
| Бөлүк | Мааниси |
|---|---|
| Акрополь | шаардын бийик, чептелген бөлүгү; храмдар, башкы кудайдын ийбадатканасы |
| Агора | борбордук аянт: базар, элдик жыйын, сот |
| Хора | шаардын айланасындагы айдоо жер, жайыт, токой |
| Порт / флот | соода жана согуш үчүн (Афина, Коринф, Милет) |
3. Полистин мамлекеттик белгилери
- Аймак — шаар + хора.
- Бийлик — элдик жыйын, кеңеш, архонттор, эфорлор.
- Мыйзам жана сот — өз мыйзамдары, өз соту.
- Калк — жарандар (саясий укугу бар эркин эркектер).
- Аскер — гоплиттер (оор куралданган жөө аскерлер), триера флоту.
- Экономика — өз тыйыны, базары, соодасы.
- Рухий өз алдынчалык — өз колдоочу кудайы жана майрамдары.
4. Калктын катмарлары
- Жарандар — толук укуктуу эркин эркектер (Афинада аялдар, чет өлкөлүктөр жаран эсептелген эмес).
- Метектер — чет өлкөлүктөр, жеке эркин, бирок саясий укугу жок.
- Кулдар — ээсинин «мүлкү»; Афинада үй-тиричиликте жана кол өнөрчүлүктө, Спартада ил оттор (мамлекеттик кулдар) катары жер иштеген.
5. Башкаруу формалары
| Форма | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| Демократия | элдик бийлик, жарандар добуш берет | Афина |
| Олигархия | тар топтун (ак сөөктөрдүн) бийлиги | Спарта |
| Аристократия | тукум кууган ак сөөктөрдүн бийлиги | эрте полистер |
| Тирания | бир адамдын күч менен бийликке келиши | Коринф, Афина (Писистрат) |
6. Афина жана Спарта — салыштыруу
| Афина | Спарта | |
|---|---|---|
| Аймак | Аттика | Лакония |
| Бийлик | экклесия (элдик жыйын), буле (500 кеңеш), 9 архонт | 2 падыша, герусия (28 аксакал), апелла, 5 эфор |
| Ким чечет | бардык жарандар | аксакалдар жана эфорлор |
| Баалуулук | билим, соода, искусство | аскердик тартип, баш ийүү |
| Тарбия | мектеп, гимнастика, музыка | 7 жаштан аскердик лагерь |
| Экономика | соода, кол өнөрчүлүк, флот | жер айдоо, ил оттордун эмгеги |
7. Улуу грек колонизациясы (б.з.ч. VIII–VI к.)
- Себептери: жердин жетишсиздиги, калктын өсүшү, соода пайдасы, саясий күрөш.
- Колониялар: Сиракуза (Сицилия), Тарент (Италия), Массалия (азыркы Марсель), Византий, Кара деңиз жээгиндеги шаарлар.
- Жыйынтыгы: грек маданияты, соода жана тил Жер ортолук деңиз боюна тараган; колониялар да өз алдынча полистер болуп калган.
8. Полистердин кризиси жана жоюлушу
- б.з.ч. V к. — грек-перс согуштары, полистердин гүлдөп турган мезгили (Афинанын «алтын кылымы»).
- б.з.ч. 431–404-ж. — Пелопоннес согушу (Афина vs Спарта): полистер алсыраган.
- б.з.ч. 338-ж. Херонея салгылашуусу — Македония падышасы Филипп II Грецияны багындырган.
- Александр Македонскийдин жортуулдарынан кийин полистердин көз карандысыздыгы жоюлган; акырында Греция Римге караган (б.з.ч. 146-ж.).
9. Терминдер сөздүгү
полис — шаар-мамлекет; хора — айыл-чарба аймагы; акрополь — чептелген бийиктик; агора — базар аянты; экклесия — элдик жыйын; буле — кеңеш; архонт — Афинадагы жогорку кызматкер; герусия — Спартадагы аксакалдар кеңеши; эфор — Спартадагы көзөмөлчү; гоплит — оор куралданган жөө аскер; триера — согуш кемеси; ил от — Спартадагы мамлекеттик кул.
10. Жыйынтык (3 сүйлөм)
- Байыркы Греция — бирдиктүү мамлекет эмес, жүздөгөн өз алдынча полистердин өлкөсү болгон.
- Ар бир полис өз бийлиги, мыйзамы, аскери жана экономикасы бар кичине мамлекет болуп, алардын ичинен Афина (демократия) жана Спарта (олигархия) эң белгилүү.
- б.з.ч. 338-ж. Херонея салгылашуусунан кийин полистердин көз карандысыздыгы жоюлуп, Греция Македониянын, кийин Римдин бийлигине өткөн.
Бул конспектти дептерге көчүрүүгө болот. Керек болсо белгилүү бир бөлүмдү (мисалы, Афина менен Спартаны) кеңири ачып бере алам же кыскартып бере алам — кайсынысы керек?
Бул маалымат туурабы
Кыскача жооп
Ооба, маалымат негизинен туура — фактылар, даталар жана терминдердин басымдуу бөлүгү так. Бирок 4 жерине тактоо киргизсе болот (алар ката эмес, толуктоо).
Текшерилген жана туура болгон фактылар
| Текшерүү | Жыйынтык |
|---|---|
| Полис = шаар + хора | ✔ туура |
| Грецияда бирдиктүү мамлекет болгон эмес | ✔ туура (700дөн ашык полис болгон) |
| Полистер б.з.ч. VIII–VI к. калыптанган | ✔ туура (архаикалык доор) |
| Афина: экклесия, буле (500), 9 архонт | ✔ туура |
| Спарта: 2 падыша, герусия, апелла, 5 эфор | ✔ туура |
| Пелопоннес согушу 431–404-ж. | ✔ туура |
| Херонея салгылашуусу 338-ж., Филипп II | ✔ туура |
| Греция Римге караган 146-ж. | ✔ туура |
| Колониялар: Сиракуза, Тарент, Массалия, Византий | ✔ туура |
| Терминдер (хора, агора, гоплит, триера, ил от) | ✔ туура |
Тактоо керек болгон 4 пункт
1. Герусиянын курамы. Конспектте «28 аксакал» деп жазылган. Так болушу үчүн: герусия = 28 аксакал + 2 падыша = 30 мүчө. Падышалар да герусияга кирген.
2. Акрополь жана порт — ар бир полисте эмес. Бул схема жалпы гана. Мисалы, Спартада классикалык акрополь болгон эмес (шаар дөңсөөлөрдүн арасында жайгашкан), ал эми порт бардык полисте боло берген эмес. «Акрополь — ар бир полис үчүн милдеттүү белги» деп айтпоо керек.
3. Колонияларды ким негиздеген. Ката эмес, бирок кошумча тактык: Сиракузаны Коринф, Тарентти Спарта, Массалияны Фокея, Визангийти Мегара негиздеген. Мугалим сураса, ушуну айта аласың.
4. Стилдик майда нерсе. «Александр Македонский» деген орусча форма кыргыз текстинде чоочун көрүнөт. Кыргызча «Улуу Александр» же «Александр Македонский» деп бирдей жазып алган оң.
Эмне өзгөртпөй эле коюуга болот
- «Жүздөгөн полистер» — тарыхчылар 700–1000ден ашык полис деп эсептешет, андыктан «жүздөгөн» деген сөз туура.
- «Полистердин кризиси б.з.ч. IV кылымда башталган» — бул дагы туура.
- Афинадагы демократиянын чектелүү экени (аялдар, метектер, кулдар добуш бере алган эмес) — конспектте туура белгиленген.
Жыйынтык: конспектти текшерүүгө/оозеки жоопко кооптонуу менен колдонсо болот. Жогорудагы 4 тактоону гана киргизип койсоң, маалымат толук так болот.
