Түз орун тартиби менен өрт коопсуздугу жөнүндө сүйлөм түзүп бер
Кыска жооп: түз тартиптеги 6 сүйлөм
- Өрт чыкканда дароо 101 номерине чалыңыз.
- Балдарга от менен ойноого болбойт.
- Үйдөн чыгарда электр приборлорун өчүрүңүз.
- Түтүн чыкканда оозду-мурунду нымдуу чүпүрөк менен жабыңыз.
- Өрт учурунда лифтти колдонбоңуз.
- Ар бир үй-бүлөдө өрт өчүргүч болушу керек.
Эмне үчүн бул тартип туура
Кыргыз тилинде нейтралдуу сүйлөмдүн схемасы мындай:
ээ → толуктооч → бышыктооч → баяндооч
Эң негизги эреже: баяндооч (этиш) дайым сүйлөмдүн аягында турат. Ошондой эле аныктооч аныкталган сөздүн алдында келет: электр прибору, өрт өчүргүч, нымдуу чүпүрөк.
1-сүйлөмдү талдап көрөлү
| Сөз | Сүйлөм мүчөсү | Белгиси |
|---|---|---|
| Өрт чыкканда | бышыктооч (убакыт) | -да мүчөсү, жөндөмө жок |
| дароо | бышыктооч (турук) | өзгөрбөйт |
| 101 номерине | толуктооч | барыш жөндөмөсү: -не |
| чалыңыз | баяндооч | буйрук ыңгай, сылык түрү |
Текшерүү: тартипти бузсак эмне болот
«Чаалыңыз 101 номерине өрт чыкканда» деп айтсак, сүйлөм кыргыз кулагына жасалма угулат. Себеби этиш ордунан эрте кетти. Мындай оош-кыйыш инверсия деп аталат жана адатта бир сөздү өзгөчө баса белгилөө үчүн гана колдонулат, кадимки текстте эмес.
Ошол эле эрежени 5-сүйлөмдө текшерели: Өрт учурунда (бышыктооч) → лифтти (толуктооч, табыш жөндөмөсү -ти) → колдонбоңуз (баяндооч, терс форма -бо + -ңуз). Тартип сакталган. ✅
Эсиңде калсын
- Баяндооч — ар дайым аягында.
- Толуктооч жөндөмө мүчөсүн алат (лифтти, приборлорду), бышыктооч адатта албайт (үйдөн, өрт учурунда).
- Буйрук ыңгайдын сылык түрү: чалыңыз, өчүрүңүз, жабыңыз — эрежелерди эскертүүдө ушундай форма керек.
Обсуждение
2 сообщенияДагы сүйлөм түзүп бер
Дагы 8 сүйлөм (туура тартипте)
Тыюу жана эскертүү:
- Күйүүчү заттарды ысык печканын жанына койбоңуз.
- Жылытуучу приборлорду көзөмөлсүз калтырбаңыз.
- Бир розеткага бир нече кубаттуу приборду кошпоңуз.
- Балдар от менен ойноп жатканын көрсөңүз, аларды токтотуңуз.
Нускама жана аракет:
- Электр зымынын изоляциясы бузулса, аны дароо алмаштырыңыз.
- Бөлмөдөн чыгып баратканда эшикти жаап кетиңиз.
- Өрт учурунда паникага түшпөй, белгиленген план боюнча кыймылдаңыз.
Жалпы эреже:
- Өрт өчүргүчтү кантип колдонууну үй-бүлөнүн бардык мүчөлөрү билиши керек.
Тартипти кантип текшерүү керек
6-сүйлөм: Бөлмөдөн (бышыктооч, чыгыш жөндөмө -дөн) → чыгып баратканда (бышыктооч, убакыт) → эшикти (толуктооч, табыш -ти) → жаап кетиңиз (баяндооч). Баяндооч аягында ✅
8-сүйлөм: бул жерде баяндооч эки бөлүктөн турат — билиши керек. Баш сөз керек дайым эң аягында турат, андан мурун кызматчы этиш (билиши) келет. Салыштыр: болбойт, зарыл, турушу керек — баары ошол эле орунда.
Эске сактоо: терс буйрук
| Форма | Калп | Мисал |
|---|---|---|
| -ба + -ңыз | кой- | койбоңуз |
| -бо + -ңыз | кош- | кошпоңуз |
| -ба + -ңыз | калтыр- | калтырбаңыз |
Терс буйруктун сылык түрүндө да баяндооч сүйлөмдүн аягында калат.
Текшерип көр
Тартипти оңдоп көрүңүз: «Койбоңуз ысык печканын жанына күйүүчү заттарды»
Туура вариант — 1-сүйлөм: Күйүүчү заттарды ысык печканын жанына койбоңуз. Себеби толуктооч (заттарды) этишке түз байланышат жана баяндоочтон мурун турат.
