Атом жана анын болукчолору
Кыскача жооп
Атом — заттын химиялык касиеттерин сактаган эң кичине бөлүкчөсү. Ал эки бөлүктөн турат:
- ядро (протон + нейтрон) — борбордо, оор;
- электрондор — ядронун айланасындагы катмарларда, жеңил.
| Бөлүкчө | Белгиси | Заряды | Массасы (а.м.б.) | Кайда |
|---|---|---|---|---|
| Протон | \(p\) | \(+1\) | \(\approx 1\) | ядрода |
| Нейтрон | \(n\) | \(0\) | \(\approx 1\) | ядрода |
| Электрон | \(e^-\) | \(-1\) | \(\approx \dfrac{1}{1836}\) (дээрлик 0) | катмарларда |
Негизги принциптер (кадамдар)
1. Ядронун заряды = протондордун саны \(Z\) Ошол эле \(Z\) — элементтин таблицадагы (Менделеев) реттик номери.
2. Нейтралдуу атомдо протондор = электрондор
\[Z = N_p = N_e\]Атом электрон жоготсо — оң ион (\(\text{Na}^+\)), кошумча электрон алса — терс ион (\(\text{Cl}^-\)).
3. Массалык сан = протон + нейтрон
\[A = Z + N \quad\Rightarrow\quad N = A - Z\]4. Электрондор катмарларга толушат: 2, 8, 8 … Мисалы, натрий: \(2,\,8,\,1\) — сырткы катмарда 1 электрон, ошондуктан Na жеңил \(+1\) ион болот.
5. Изотоптор — протону бирдей, нейтрону ар башка атомдор: \(^{12}\text{C}\) жана \(^{14}\text{C}\).
Мисалдар менен текшерүү
Хлор \(^{35}\text{Cl}\): \(Z = 17\), \(N = 35 - 17 = 18\), электрон \(= 17\) → катмарлар \(2,\,8,\,7\). Сырткы катмарга 1 электрон жетпейт → \(\text{Cl}^-\) пайда болот. ✔
Натрий \(^{23}\text{Na}\): \(Z = 11\), \(N = 23 - 11 = 12\), электрон \(= 11\) → \(2,\,8,\,1\). ✔
Суутек \(^{1}\text{H}\): \(Z = 1\), \(N = 0\), электрон \(= 1\) — нейтрону жок жалгыз элемент. ✔
Пайдалуу эреже
«\(Z\) — ким экенин, \(A\) — канчалык оор экенин, ал эми электрондордун тизилиши — кандай реакцияга кирешин айтат.»
Ошол эле ыкма менен каалаган элементти текшерсең болот: таблицадан \(Z\) тап → \(N = A - Z\) эсепте → электрондорду \(2,8,8\) боюнча жайгаштыр → сырткы катмарга карап ионун аныкта.
