Кеп маданияты Ч. Айтматовдун чыгармаларынан ой жугурту
Кыскача жооп
Ч. Айтматовдун чыгармаларында кеп маданияты — бул жөн гана «туура сүйлөө» эмес, адамдын эси, абийири жана элин сыйлоосу. Жазуучу сөздү туура, так, таза жана сылык колдонуу — адамдын рухий маданиятынын белгиси деп көрсөтөт. Ошондуктан кеп маданияты боюнча ой жүгүртүүнү «тил — элдин эси» деген тезистен баштап, чыгармалардан мисал келтирүү керек.
Негизги кадамдар жана далилдер
1-кадам. Тезис (эмнени далилдейсиң?) Кеп маданияты сөздү таза, так жана сылык колдонуудан турат; сөзүн жоготкон адам өзүн да жоготот.
2-кадам. Далилдер — Айтматовдун чыгармаларынан
- «Кылым карыткан күн» — Манкурт тууралуу уламыш. Манкурт — эсин, атын, ата-тегин унуткан адам; ал эч нерсе айта албайт, өзүнүн ким экенин билбейт. Ой: сөз менен эс биримдикте; тилин, элин унуткан адам «манкуртка» айланат. Демек, кеп маданияты эл алдындагы жоопкерчилик.
- «Кыргыз тили» (публицистикалык ой-толгоосу) — Айтматов тилди элдин жаны, тарыхы деп баалайт. Ой: эне тилинде таза, так сүйлөө — аны сыйлоо; бөтөн сөздөр менен булгап, диалектилерди аралаштыруу — тилдин байлыгын жоготуу.
- «Жамийла» — Сейиттин баяндоосу лирикалык, образдуу, так. Каармандардын кеби аркылуу мүнөзү ачылат (Даниярдын аз сүйлөп, терең сезиши). Ой: кеп байлыгы — ой байлыгы; аз сүйлөсө да так, жүрөктөн чыккан сөз таасирдүү.
- «Биринчи мугалим» — Дүйшөнүн кеби жөнөкөй, бирок чын ыкластан; ал сөзү менен окуучуну тарбиялайт. Ой: кептин таасири анын кооздугунда эмес, чындыгында жана сылыктыгында.
- «Ак кеме» — баланын ички сүйлөшүүсү таза, ак ниеттүү; чоңдордун орой, кайдыгер кеби ага карама-каршы коюлат. Ой: орой сөз адамды кемсинтет, таза сөз — жан дүйнөнү коргойт.
3-кадам. Жыйынтык Айтматовдон үйрөнө турган кеп маданиятынын эрежелери:
- сөздүн маанисин билип, так колдонуу;
- тилди диалект, жаргон, ыплас сөздөрдөн таза сактоо;
- аңдап угуу жана сылык сүйлөө (речевой этикет);
- эне тилин, эл эсин унутпоо.
Текшерүү (өз жазууңду текшер)
- Тезис барбы? (1–2 сүйлөм)
- Ар бир далилдин жанында чыгармадан конкреттүү эпизод барбы?
- Ар бир мисалдан кийин «демек…» деген тыянак чыгардыңбы?
- Келтирген ойлоруң жалпы жыйынтыкка байланышабы?
- Орусча/жаргон сөздөрдү аралаштырбай, адабий тилде жаздыңбы?
Ошентип, «ой жүгүртүү» деген — чыгарманы кайра айтып берүү эмес, мисалдан өз тыянагыңды чыгаруу.
Обсуждение
10 сообщенийДжамиля чыгармасынан ой жугуртуп бер
Джамиля чыгармасынан ой жугуртуп бер
Кыскача жооп
«Жамийла» — сүйүү, эркиндик жана чыныгы сезимдин күчү тууралуу чыгарма. Айтматов Жамийланын Даниярга кетишин «бузукулук» деп эмес, адамдын өз жүрөгүнүн үнүнө ээрчүү укугу деп көрсөтөт. Ошондуктан ой жүгүртүүнү «сүйүү — эркиндик» деген тезистен баштап, үч эпизод менен далилдесең болот.
Ой жүгүртүүнүн планы (ушинтип жаз)
- Тезис — чыгарма эмне жөнүндө жана сен эмнени далилдейсиң.
- Далил 1 — Жамийланын мүнөзү жана сүйүүгө чейинки абалы.
- Далил 2 — Даниярдын ыры, өнөрдүн күчү.
- Далил 3 — Сейиттин көзү менен көрүнүшү, анын моралдык тандоосу.
- Жыйынтык — өз тыянагың.
Үлгү текст (ой жүгүртүү)
«Жамийла» — Ч. Айтматовдун сүйүү жөнүндөгү эң жарык чыгармасы. Менин оюмча, анда сүйүү жөн гана сезим эмес, адамдын өз эркиндиги жана чыныгы «мен»ин табуусу катары көрсөтүлгөн.
Биринчиден, Жамийла Садыкка турмушка чыкканда сүйүү эмне экенин билчү эмес: ал күйөөсүнүн үйүндө милдетти гана аткарган, ичинен шайыр, бирок жалгыз аял болчу. Данияр менен жолугушуусу ага өз жан дүйнөсүн ачат. Бул жерде Айтматов салтты сындап жатпайт — ал адамдын өз жүрөгүнүн үнүнө ээрчүү укугун коргойт.
Экинчиден, Данияр сөзү аз, бирок жаны бай адам. Ал ыр ырдаганда айлана-чөйрө өзгөрүп, угуучунун көңүлү ачылат. Демек, өнөр — адамдын ички дүйнөсүнүн күзгүсү; Жамийла Даниярдын ыры аркылуу анын жанын тааныйт.
Үчүнчүдөн, окуя Сейиттин көзү менен берилет. Ал өспүрүм, сүйүүнүн жана сулуулуктун сырын биринчи жолу түшүнөт. Акырында ал жаштарга жардам берет — бул анын чоңдордун кыбдырына каршы турган моралдык тандоосу. Айылдын сүйлөшүүлөрү, жалаалар — «кеп маданиятынын» тескери бети: адам тагдырын талкуулоо оңой, түшүнүү кыйын.
Ошентип, «Жамийла» мага сүйүүнүн баасы — эркиндик деп ойлоттот. Айтматов каарманды айыптабайт, тескерисинче, түшүнүү менен жазат. Сейиттин эсинде калган эң жарык элес — ошол күндөр; демек, чыныгы сезим адамдын өмүрүнүн маанисин ачат.
Текшерүү
- Тезис барбы, акырында ага кайттыңбы?
- Ар бир далил эпизодго таянабы?
- «Демек…» деген тыянак ар далилден кийин чыктыбы?
- Өз оюң барбы, же болбосо кайра айтып берүү болуп калдыбы?
Эгер мугалим көлөмүн (мисалы, 1 барак) же кеп маданияты менен байланышын талап кылса, айт — ошого жараша кеңейтип берем.
Кыскача ой
«Жамийла» — сүйүү, эркиндик жана адамдын өз жүрөгүнүн үнүнө кулак салуусу тууралуу чыгарма. Менин оюмча, Айтматов Жамийла менен Даниярдын сүйүүсү аркылуу «эл эмне дейт?» деген коркунучтан «мен чыныдыгымды кантип жашайм?» деген суроого өтүүнү көрсөтөт.
Ой жүгүртүүнүн негизги кадамдары
Жамийланын абалы. Ал — Садыктын аялы, согуш убагында күйөөсү жок. Сырттан караганда, ал салтка баш ийген келин. Бирок ички дүйнөсүндө өзүнүн сезимдерине, эркиндигине орун бар. Бул образ аркылуу жазуучу аялдын жан дүйнөсүн терең ачат.
Даниярдын образы. Данияр аз сүйлөгөн, бирок жан дүйнөсү бай адам. Анын ырлары Жамийланын ички сезимдерин ойготот. Бул жерде Айтматов сөздүн саны эмес, сөздүн чындыгы жана жүрөктөн чыгышы маанилүү экенин көрсөтөт.
Сейиттин көз карашы. Сейит — баяндоочу, өсүп келе жаткан бала. Ал Жамийла менен Даниярдын мамилесин түшүнөт жана аларга жардам берет. Бул — коомдук сынга карабай адамдык боорукерликтин, чындыкты тануунун белгиси.
Айылдын сыны. «Уят», «эл эмне дейт» деген ойлор Жамийланын тандоосун оордотот. Бирок Айтматов айыптоону эмес, түшүнүүнү артык көрөт. Жамийланын кетиши — салтты жокко чыгаруу эмес, өз тагдырын өзү чечүү.
Тыянак
Чыныгы сүйүү — эркин тандоо. Адамды башкалардын пикири менен эмес, жүрөгүнүн чындыгы менен баалоо керек. «Жамийла» ушуну үйрөтөт: сүйүүнү айыптоо оңой, бирок аны түшүнүү жана сыйлоо — кыйын жана адамдык.
Эгер бул ой жүгүртүүнү кеп маданияты менен байланыштырсаң: Даниярдын аз сүйлөп, ыр менен айтканы — кептин мааниси анын кооздугунда эмес, чындыгында; Жамийланын табигый, ачык сүйлөшү — сылыктык жана чын ыклас. Демек, кеп маданияты — адамдын жүрөк маданиятынын көрүнүшү.
Империянын тузулушу осмон бе1
Империянын тузулушу осмон бей
Сурооңузду так түшүнө албадым: «империянын түзүлүшү» дегенден кайсы империяны (мисалы, Рим, Осмон империясы, Чыңгыз хандын империясы) жана так эмнени — түзүлүшүн, башкаруу системасын же башка нерсени — сурап жатканыңызды айтыңыз. Бир коротко тактап берсеңиз, ошого жараша жооп берем.
Сурооңду так түшүнө албадым: «Империянын түзүлүшү осмон бей» деген сүйлөм толук эмес, сыягы үн менен жазылганда бурмаланган.
Бир нерсени тактап бер: бул тарых сабагынан «империянын түзүлүшү» деген тема боюнча жооп керекпи, же Айтматовдун чыгармалары боюнча ой жүгүртүүнү улантабызбы? Ошого жараша жазам.
Дагы
«Дагы» дегениңди так түшүнө албай турам. Эмнени улантайын — «Жамийла» боюнча дагы бир ой жүгүртүүнүн вариантынбы, же империянын түзүлүшү тууралуу жазган болсом, ошону улантайынбы? Бир сөз менен тактап бер.
