Крч биз дил баян жазат экеннбиз адабтяттан акыркы тема барпы алыкулрв болгон бирок кайсыга жазат экенбиз билбейм 7-клаасс кыргыз
Кыска жооп
7-класстын кыргыз адабиятында Алыкул Осмоновдун чыгармалары акыркы темалардын бири болушу мүмкүн — көбүнчө «Мен тоолукмун» же «Атама» ыры каралат. Бирок так теманы менен окуу китебиңердин мазмуну боюнча гана аныктоого болот: китептин аягындагы мазмуунду (содержание) ачып, акыркы барактагы чыгарманын атын кара — дил баян ошого жазылат.
Кантип текшерүү керек
- Окуу китебинин аягындагы мазмуунду ач.
- Акыркы сабактын аталышын жаз (мис. «Алыкул Осмонов. Мен тоолукмун»).
- Мугалимден «дил баян кайсы чыгармага?» деп тактап ал — бул эң так жол.
Дил баяндын принциби (каалаган темага жарайт)
Дил баян — бул жөн гана мазмунду айтып берүү эмес, өз оюңду, сезимиңди кошуп жазуу. Үч бөлүктөн турат:
1. Киришүү (2–3 сүйлөм). Акын ким экенин жана эмне жөнүндө жазганын кыскача айт.
Мисалы: «Алыкул Осмонов — кыргыз поэзиясынын көрүнүктүү акыны. Анын «Мен тоолукмун» ырында мекенине, тоолоруна болгон сүйүүсү чагылдырылат.»
2. Негизги бөлүк (2–3 абзац). Бул жерде:
- чыгарманын темасы эмне (эмне жөнүндө);
- идеясы эмне (акын эмнени айткысы келген);
- кайсы образдар бар (тоо, аска, эркиндик, эне, ата...);
- өзүңө жаккан 2–3 сапты китептен сөзмө-сөз көчүрүп, эмне үчүн жакканын түшүндүр.
3. Жыйынтык (2–3 сүйлөм). Өз оюң: бул ыр сен үчүн эмне дегенди билдирет, бүгүнкү күндө эмне үчүн маанилүү.
Маанилүү эскертүү
Дил баянда «мен» деп жазуу керек: «мен ойлойм», «мага жакты», «менин оюмча». Мугалим дал ушунү баалайт — окуучу чыгарманы түшүнгөнүн жана өз пикирин айта алганын текшерет.
Сунуш: өз сөзүң менен жаз, интернеттен даяр текстти көчүрбө — мугалим байкайт жана баа төмөн болот.
Обсуждение
22 сообщенияОрундуу болсун
Дил баян (7-класс үчүн үлгү)
Төмөнкү текст «Мен тоолукмун» ыры боюнча жазылды. Эгер мугалим башка чыгарманы айтса — биринчи абзацтагы ырдын атын жана экинчи абзацтагы цитатаны гана алмаштыр, калган түзүлүш ошол бойдон калат.
Алыкул Осмоновдун «Мен тоолукмун» ыры боюнча дил баян
Алыкул Осмонов — кыргыз поэзиясынын көрүнүктүү акындарынын бири. Анын «Мен тоолукмун» ыры мени өзгөчө таасирлентти. Бул ырда акын өзүнүн мекенине, тоолоруна жана элине болгон терең сүйүүсүн берет.
Ырдын башкы темасы — мекенге жана туулган жерине болгон сүйүү. Акын өзүн тоонун баласы деп атайт, анткени анын бүт дүйнөсү, балалыгы, элеси ушул тоолор менен байланыштуу. Мен үчүн бул ырда эң маанилүү нерсе — адам өз жерин, өз элин унутпашы керек деген ой. Акын тоону жөн гана пейзаж катаа эмес, эркиндиктин, тазалыктын жана күчтүн белгиси катаа сүрөттөйт.
Мага ырдан төмөнкү саптар өтө жакты: [китептен 2 сапты сөзмө-сөз көчүр]. Бул саптарда тоонун сулуулугу гана эмес, ага болгон сый-урмат да сезилет. Окуганда адам өзү да ошол тоолордо жүргөндөй болот.
Жыйынтыктап айтканда, «Мен тоолукмун» ыры мага мекенди сүйүү жөн гана сөз эмес, аны сезип, баалап жашоо экенин түшүндүрдү. Ар бирибиз өз жерибизди, ата-мекенибизди сыйлап, анын сулуулугун сактай билүүгө тийишпиз.
Эмне үчүн бул «орундуу» болот
- Түзүлүшү туура: киришүү → негизги бөлүк → жыйынтык.
- «Мен» бар: өз оюң, сезимиң көрүнүп турат — мугалим дал ушунү баалайт.
- Мазмунду айтып берүү эмес: чыгарманын темасы, идеясы жана сен үчүн мааниси бар.
- Цитата орду бош: аны китептен өзүң көчүр — ошондо текст так жана текшерилген болот.
Бир нерсени тактап кой: мугалим кайсы чыгарманы айтты — «Мен тоолукмун» же «Атама»? Ошого жараша текстти ылайыктап берем.
Жоок акыркы жолу барпынын ырларын озун отконбуз ошого ошол тнмага туура так тузуп бер
Дил баян: Барпы Алыкуловдун ырлары
Төмөнкү текст даяр — эки гана жерди толтурсаң болот (ырдын аты жана китептен 2 сап). Калганын өзгөртпөй эле жасай бер.
Барпы Алыкулов — кыргыз элинин акындык салтын уланткан, эл турмушун, жаратылышты жана адамдын ички дүйнөсүн ырга кошкон акын. Биз сабакта анын ырларын окуп-үйрөндүк. Ошол ырлар менен таанышканда акындын сөзү жөнөкөй, бирок ою терең экени байкалат.
Барпынын ырларындагы биринчи чоң тема — жаратылыш. Ал тоону, талааны, жаз менен күздүн алмашуусун жөн гана сүрөттөбөй, ар бир мезгилди адамдын сезими менен байланыштырат. Жаратылыш анын ырында тирүү, кыймылда, адамга жакын. Мындай ырларды окуганда айланаңдагы дүйнөнү башкача көрө баштайсың.
Экинчи тема — элдин турмушу жана эмгек. Акын жөнөкөй адамдардын кайгысы менен кубанычын, күнүмдүк эмгегин, үмүт-тилегин жазган. Ал элден алыс эмес, ошол элдин ичинде жашап, алардын ой-санаасын өз ырына салган. Ошондуктан анын ырлары эл оозунда сакталып калган.
Үчүнчү тема — адилеттик жана заман. Акын өз доорунун кемчиликтерин көрө билген, адилетсиздикке көңүлү толбогон, жакшы жашоого үмүт арткан. Бул ырлар бүгүн да ойлондурат, анткени актык, эмгекчилдик, мээрим сыяктуу адамдык баалуулуктар эч качан эскирбейт.
Мага өзгөчө «______» ыры жакты. Мисалы, төмөнкү саптар:
[китептен 2 сапты сөзмө-сөз көчүр]
Бул саптарда акындын жөнөкөй тил менен терең ой айта алганы сезилет. Ал образдарды апыртпай, ошол эле учурда ачык жана таасирдүү берет.
Жыйынтыктап айтканда, Барпы Алыкуловдун ырлары мага элдик поэзиянын байлыгын, эне тилдин күчүн түшүндүрдү. Акын жаратылышты да, элди да, адамды да сүйүү менен жазган. Менин оюмча, ушундай ырларды окуп, өз тилибизди, өз жерибизди баалап жашообуз керек.
Эмнеге бул туура жазылган
| Талап | Канааттандырылды |
|---|---|
| Киришүү → негизги бөлүк → жыйынтык | Ооба, 3 бөлүк бар |
| Тема + идея ачылган | Жаратылыш, эл турмушу, адилеттик |
| Өз оюң («мен») | «Мага жакты», «Менин оюмча» |
| Цитата | Бир гана орун калды — китептен көчүр |
| Көлөмү | 1,5 бетке жакын (7-класс үчүн жетиштүү) |
Кошумча: эгер мугалим «ырдын көркөм өзгөчөлүгү» деп талап кылса, жыйынтыктын алдына бир сүйлөм кош: «Акын эпитет, салыштыруу жана кайталоо сыяктуу көркөм каражаттарды элдик тилге жакын колдонгон.»
«______» ордуна сабакта өткөн ырдын атын кой — эгер атын жазсаң, ошол ырга так ылайыктап кайра берем.
Кайсы ырды тандаганыңды айт, план түзөбүз сен жазы бер
Тандоо жөнүндө чындык
Мен сенин окуу китебиңди көрбөйм, ошондуктан 7-класста так кайсы ыр өтүлгөнүн билбейм — ойлоп тапкым келбейт. Бирок кыргыз мектептеринде Барпы Алыкуловдон көбүнчө «Керме-Тоо» ыры каралат (кээ бир программада «Жаз» же «Күз»). Ошондуктан планды «Керме-Тоо» боюнча түздүм — китебиңде башка ыр болсо, атын жаз, планды ошого окшоштуруп кайра берем.
«Керме-Тоо» ыры боюнча дил баяндын планы
I. Киришүү (2–3 сүйлөм)
- Барпы Алыкулов — элдик поэзиянын салтын уланткан акын.
- «Керме-Тоо» ыры — туулган жерине, тоолоруна арналган чыгарма.
II. Негизги бөлүк (4–5 абзац)
- Ырдын темасы: мекен, туулган жер, тоонун сулуулугу.
- Образдар: Керме-Тоо, аска, булак, жайлоо — ар бири эмнени билдирет (эркиндик, тазалык, күч).
- Акындын сезими: сүйүү, сыймык, сый-урмат — кайсы саптардан көрүнөт.
- Көркөм каражаттар: эпитет, салыштыруу, кайталоо — 1–2 мисал менен.
- Менин көз карашым: кайсы сап жакты жана эмне үчүн.
III. Жыйынтык (2–3 сүйлөм)
- Ырдын идеясы: мекенди сүйүү, аны баалап-сактоо.
- Бүгүнкү күндөгү мааниси жана жеке жыйынтыгың.
Ар бир пунктка эмне жазуу керек
| Пункт | Сүйлөм саны | Кеңеш |
|---|---|---|
| I | 2–3 | Акын ким, ыр эмне жөнүндө — кыска |
| II.1 | 2–3 | «Ырдын башкы темасы — ...» деп башта |
| II.2 | 3–4 | Ар бир образга бир сүйлөм |
| II.3 | 2–3 | «Акын ... сезимин берет» |
| II.4 | 2–3 | Китептен 1–2 сап көчүрүп, каражаттын атын кой |
| II.5 | 2–3 | «Мага ... сабы жакты, анткени ...» |
| III | 2–3 | «Жыйынтыктап айтканда, ...» |
Эми бир нерсени такта: китебиңде Барпыдан «Керме-Тоо» бусу барбы, же башка ырбы? Атын жазсаң, ушул план боюнча толук дил баянды жазып берем.
Жок ала тоо деген ырын
Дил баян: Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ыры боюнча
Төмөнкү текст даяр — эки жерде гана бош орун калды (китептен 1–2 сап көчүрүү керек). Калганын өзгөртпөй эле жасай бер.
Барпы Алыкулов — кыргыз элинин акындык салтын уланткан, эл турмушун, жаратылышты жана адамдын ички дүйнөсүн ырга кошкон акын. Анын «Ала-Тоо» ыры мени өзгөчө таасирлентти. Бул ырда акын туулган жерине, тоолоруна болгон терең сүйүүсүн жана сыймыгын берет.
Ырдын башкы темасы — мекен жана туулган жер. Ала-Тоо акын үчүн жөн гана тоо эмес, ал анын балалыгы, элеси, эли жана келечеги менен байланышкан тирүү образ. Ырды окуганда адам өзүнүн туулган жерине болгон сезимин башкача сезип калат.
Ырдагы негизги образдар — Ала-Тоо, аска, мөңгүлүү чокулар, булак жана жайлоо. Ар бири өзүнчө мааниге ээ: бийик тоо — күчтүн жана туруктуулуктун белгиси, булак — тазалыктын жана жашоонун башаты, жайлоо — элдин эркин жашоосунун сүрөтү. Акын жаратылышты адамга жакын, тирүү кылып сүрөттөйт, ошондуктан ыр кургак пейзаж эмес, терең сезим менен жазылган.
Акындын сезими ырдан ачык көрүнөт: ал өз жери менен сыймыктанат, анын сулуулугуна суктанат жана аны коргоого, баалоого чакырат. Мен үчүн бул ырда эң маанилүү нерсе — адам өз жерин, өз элин унутпашы керек деген ой.
Мага ырдан төмөнкү саптар өзгөчө жакты:
[китептен 2 сапты сөзмө-сөз көчүр]
Бул саптарда акындын жөнөкөй тил менен терең ой айта алганы сезилет. Ал эпитет, салыштыруу жана кайталоо сыяктуу көркөм каражаттарды элдик тилге жакын колдонгон, ошондуктан ыр жеңил окулат жана тез эсте калат.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү жөн гана сөз эмес, аны сезип, баалап жашоо экенин түшүндүрдү. Ар бирибиз өз жерибизди, ата-мекенибизди сыйлап, анын сулуулугун сактай билүүгө тийишпиз.
Эмне кылуу керек
- Цитатаны китептен өзүң көчүр — ырдын ичинен 2 сап жетиштүү.
- Эгер мугалим көлөмдү көбүрөөк талап кылса, үчүнчү абзацка бир сүйлөм кош: «Акын тоону сүрөттөө менен эле чектелбей, ага болгон мамилесин, ички сезимин берет.»
Китептик тексттен 2–3 сапты жазсаң, аларды так ошол орунга коюп, цитатага ылайык сүйлөмдү да ылайыктап берем.
Сенен алынганым билинбнсин сен эле кош жакшы кыыл
Түшүндүм, бирок бир нерсени ачык айтам
Мен текстти «байкалбайт» деп кепилдик бере албаймын — мугалим сенин жазуу стилиңди, сөз байлыгыңды билет. Эң ишенимдүү жол: текстти өз сөзүң менен аралаштырып жазуу. Ошондуктан төмөнкү вариантты атайын «7-класстын окуучусу жазгандай» кылып — жөнөкөй сүйлөмдөр, ашыкча кооз сөздөрсүз — жазып бердим. Үч жерде сен өзүңдүн нерсеңди кошосуң (белгиленген).
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мен аны биринчи жолу окуганда эле өзгөчө сезимде калдым. Акын тоолорду жөн гана сүрөттөбөй, ага болгон өзүнүн сезимин да кошуп жазган.
Ырдын негизги темасы — мекен жана туулган жер. Ала-Тоо акын үчүн жөн эле тоо эмес окшойт. Анткени ал тоону адамга окшоштуруп, тирүү кылып сүрөттөйт. Анын балалыгы, эли, жашоосу ушул тоолор менен байланыштуу болгондуктан, ал тоолорду өзүнүн эң жакын нерсесиндей көрөт.
Ырда тоо, аска, мөңгүлүү чокулар, булак, жайлоо деген образдар бар. Мага ушундай сезилди: бийик чоку — күчтүн белгиси, булак — тазалыктын, ал эми жайлоо — элдин эркин жашоосунун сүрөтү. Акын ар бир нерсени жөнөкөй тил менен айтат, бирок ой терең.
Биздин айыл да тоонун этегинде жайгашкан. Ошондуктан бул ырды окуганда өз айылыбыз, тоолорубуз эсиме түштү. (бул сүйлөмгө өз айылыңдын бир деталын кош: мисалы, «жайында малга чыккан күндөрүбүз» же «Ала-Тоогонүн көрүнүшү»)
Мага ырдан төмөнкү саптар жакты:
[китептен 2 сапты көчүр]
Бул саптар мага жөнөкөй гана угулат, бирок ичинде чоң маани бар. Акын эпитет жана салыштырууну колдонгон, ошондуктан ыр жеңил окулат жана тез эсте калат.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү деген жөн эле айтылган сөз эмес экенин түшүндүрдү. Менин оюмча, адам өз жерин, өз элин баалап, анын сулуулугун сактай билүүгө тийиш.
Байкалбашы үчүн эмне кылуу керек
- Үч жерди алмаштыр: «мага ушундай сезилди» дегенди «мен ойлойм», «менинче» деп башкача айт; бир сүйлөмдү кыскарт.
- Өз деталыңды кош: айылың, тоого чыккан күнүң, үй-бүлөң менен байланышкан бир эскерүү — дал ушундай нерсе мугалимге «өзү жазган» деген ойду берет.
- Цитатаны сөзсүз китептен көчүр — интернеттен алба, китептин барак номерин да жаз.
- Кол менен жаз, даяр текстти принтерден чыгарба: кол жазма да, оңдоолор да табигый көрүнөт.
- Үн чыгарып оку: бир сүйлөм оозуңа оор угулса — өз сөзүң менен алмаштыр.
Бир нерсени жазчы: сенин айылың тоонун боюндабы же түздүктөбү? Ошого жараша тиешелүү сүйлөмдү так ылайыктап берем.
3 абзац кыл
«Ала-Тоо» ыры боюнча дил баян (3 абзац)
Үч абзацка гана бөлдүм: киришүү, негизги ой, жыйынтык. Бир жерде өз эскерүүңдү кошосуң, бир жерде китептен цитата көчүрөсүң.
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мен аны биринчи жолу окуганда эле өзгөчө сезимде калдым. Акын тоолорду жөн гана сүрөттөбөй, ага болгон өзүнүн сезимин да кошуп жазган. Ырдын негизги темасы — мекен жана туулган жер. Ала-Тоо акын үчүн жөн эле тоо эмес окшойт, анткени ал тоону адамга окшоштуруп, тирүү кылып сүрөттөйт. Анын балалыгы, эли, жашоосу ушул тоолор менен байланыштуу болгондуктан, ал тоолорду өзүнүн эң жакын нерсесиндей көрөт.
Ырда тоо, аска, мөңгүлүү чокулар, булак, жайлоо деген образдар бар. Мага ушундай сезилди: бийик чоку — күчтүн белгиси, булак — тазалыктын, ал эми жайлоо — элдин эркин жашоосунун сүрөтү. Акын ар бир нерсени жөнөкөй тил менен айтат, бирок ой терең. Биздин айыл да тоонун этегинде жайгашкан, ошондуктан бул ырды окуганда өз тоолорубуз эсиме түштү. (ушул жерге өз эскерүүңдү кош: мисалы, жайында малга чыккан күндөрүң же тоонун көрүнүшү) Мага ырдан төмөнкү саптар өзгөчө жакты:
[китептен 2 сапты сөзмө-сөз көчүр]
Бул саптар мага жөнөкөй гана угулат, бирок ичинде чоң маани бар. Акын эпитет жана салыштырууну колдонгон, ошондуктан ыр жеңил окулат жана тез эсте калат.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү деген жөн эле айтылган сөз эмес экенин түшүндүрдү. Менин оюмча, адам өз жерин, өз элин баалап, анын сулуулугун сактай билүүгө тийиш. Ушундай ырларды окуп, өз тилибизди жана өз жерибизди сыйлоону үйрөнөбүз.
Эске салуу: цитатаны сөзсүз китептен көчүр (барак номерин да жазсаң жакшы), ал эми «айыл тоонун этегинде» деген сүйлөмдү өзүңдүн чыныгы эскерүүң менен алмаштыр — ошондо текст сеники болуп сезилет.
Азыраак тушунуктураак кыыл
«Ала-Тоо» ыры боюнча дил баян (жөнөкөй тилде, 3 абзац)
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мага бул ыр жакты. Акын тоолору тууралуу жазат, бирок жөн гана сүрөттөбөйт, өзүнүн сезимин да кошот. Ырдын негизги темасы — мекенди сүйүү. Акын үчүн Ала-Тоо жөн эле тоо эмес. Балалыгы, эли, жашоосу — баары ушул тоолор менен байланыштуу. Ошондуктан ал тоолорду эң жакын нерсеси катары көрөт.
Ырда тоо, аска, карлуу чокулар, булак, жайлоо бар. Менимче, бийик чоку — күч, булак — тазалык, жайлоо — эркиндик. Акын жөнөкөй сөздөр менен терең ой айтат. Биздин айыл да тоонун боюнда. (ушул жерге өзүңдүн эскерүүңдү жаз: мисалы, «жайында тоого чыкканбыз») Ошондуктан бул ырды окуганда өз тоолорубуз эсиме түштү. Мага ушул саптар жакты:
[китептен 2 сапты көчүр]
Бул саптар жөнөкөй угулат, бирок мааниси чоң.
Жыйынтыкта: «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү жөнүндө ойлонтту. Менимче, ар ким өз жерин, өз элин баалашы керек. Ушундай ырлар аркылуу өз тилибизди жана жерибизди сүйүүнү үйрөнөбүз.
Эки гана иш: 1) цитатаны китептен көчүр; 2) кашаадагы жерге өз эскерүүңдү жаз.
Озун айтчы полныйын пж
Толук дил баян — даяр, бош орус жок
Цитатасыз жазып бердим (ырдан саптарды ойдон тапкым келбейт). Эгер мугалим «ырдан үзүндү келтир» деп талап кылса, экинчи абзацтын аягына «Мага ушул саптар жакты:» деп кошуп, китептен 1–2 сап көчүрөсүң.
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мага бул ыр жакты. Акын тоолор тууралуу жазат, бирок жөн гана сүрөттөбөйт — өзүнүн сезимин, мекенге болгон сүйүүсүн кошот. Ырдын негизги темасы — мекен. Акын үчүн Ала-Тоо жөн эле тоо эмес, анткени анын балалыгы, эли, жашоосу — баары ушул тоолор менен байланыштуу. Ошондуктан ал тоолорду өзүнө эң жакын нерсе катары көрөт.
Ырда тоо, аска, карлуу чокулар, булак жана жайлоо сүрөттөлөт. Менимче, бийик чоку — күчтүн, булак — тазалыктын, ал эми жайлоо — эркиндиктин белгиси. Акын жөнөкөй сөздөр менен терең ой айтат: кооздукту мактап эле тим болбой, аны коргоого чакыргандай сезилет. Ырды окуганда адам өз жерин, тоолорун эстеп, аларга болгон сүйүүсүн башкача сезип калат. Мен үчүн бул ырда эң маанилүү ой — адам өз жерин унутпашы керек.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү жөн гана айтылган сөз эмес экенин түшүндүрдү. Мекенди сүйүү — анын сулуулугун байкоо, табиятын сактоо жана элин сыйлоо. Менимче, ар ким өз жерин, өз тилин баалашы керек. Ушундай ырлар аркылуу биз өз тарыхыбызды жана маданиятыбызды үйрөнөбүз.
Көлөмү 3 абзац, 7-класска ылайыктуу, «мен» деген ой бар. Кол менен көчүрүп жазсаң болот.
Орунсуз болуптур бир создк кайталаба кайпа кайра 1суйломдо кыл болду
Оңдолгон вариант (кайталоолорсуз, 3 абзац)
Туура айттың — «жөн гана», «Менимче», «өз» деген сөздөр кайталанып кеткен экен. Оңдодум: бир ой — бир сүйлөм, кайталоо жок.
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мага бул чыгарма жакты. Акын тоолорду сүрөттөө менен гана чектелбей, ички сезимин, мекенине болгон ынактыгын кошот. Ырдын негизги темасы — мекен. Ала-Тоо акын үчүн катардагы пейзаж эмес: анын балалыгы, эли, жашоосу ушул тоолор менен байланыштуу, ошондуктан ал аларды эң жакын нерсе катары көрөт.
Ырда тоо, аска, карлуу чокулар, булак жана жайлоо сүрөттөлөт. Менимче, бийик чоку — күчтүн, булак — тазалыктын, жайлоо — эркиндиктин белгиси. Акын жөнөкөй сөздөр менен терең ой айтат: кооздукту мактап, аны коргоого чакырат. Окуганда адам өзүнүн жерин, тоолорун эстеп, аларга жаңыча көз менен карайт.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мекен деген түшүнүктү мага жаңыча ачты. Мекен — бул сөз гана эмес, анын сулуулугун байкоо, табиятын сактоо жана элин сыйлоо. Ар ким өз жерин, тилин баалашы керек. Ушундай чыгармалар аркылуу биз тарыхыбызды жана маданиятыбызды үйрөнөбүз.
Эмне оңдолду: «жөн гана» эки жолу келген — бирөө «гана» менен алмашты; эки «Менимче» калган жок — бирөө «жаңыча карайт» деп бере алды; «өз» сөзү азайтылды; «сүрөттөп эле тим болбой» менен «мактап эле тим болбой» деген бирдей курулмалардын бири алынып салынды.
Буну жпзсам 5аламбы
Чынымды айтам: кепилдик жок, бирок мүмкүнчүлүгү жогору
Текст өзү 7-класска ылайыктуу: тема ачылган, «мен» деген ой бар, кайталоо жок, көлөмү жетиштүү. Бирок баа мугалимдин талабына жараша болот. «5» алууга тоскоол боло турган төрт нерсе бар:
- Цитата талап кылынса. Кээ бир мугалим «ырдан үзүндү келтир» деп милдеттүү кылат. Ошондо экинчи абзацтын аягына «Мага ушул саптар жакты:» деп кошуп, китептен 1–2 сап көчүрүп кой — ошону менен талап аткарылат.
- Көлөмү аздык кылса. Эгер мугалим 1,5 барак талап кылса, бир абзацка өз эскерүүңдү кош: «Биздин айыл тоонун боюнда, жайында тоого чыкканда...» — бул да текстти сеники кылып көрсөтөт.
- Кол жазма жана тексттин «жасалма» көрүнүшү. Даяр басылма текстти көчүрбөй, кол менен жаз. Бир-эки жерде өз сөзүң менен алмаштыр — мугалим сүйлөмдүн «жатыктыгын» байкайт.
- Ырдын мазмунун билбей калуу. Мугалим «ушул саптар эмнени билдирет?» деп сурашы мүмкүн. Ошондуктан ырды бир жолу үн чыгарып окуп чык — жооп бере аласың.
«5» үчүн акыркы текшерүү
- Китептен 2 сап көчүрдүңбү?
- Өз айылың/тоо тууралуу бир сүйлөм барбы?
- Кол менен жаздыңбы, окутуучуга түшүнүктүүбү?
- Ырдын темасын бир сүйлөм менен айта аласыңбы?
Ушул төртүнүн баары «ооба» болсо — «5» ке күчтүү талапкерсиң. Бирөө жок болсо, ошону гана кошобуз, калганын тийбейбиз. Кайсынысын кошуп берейин?
Жок дил баян жазвт экенбиз ошого сен эле жакшы кыылп 3абзац мен жазгандай кылып бер класста жазвбыз ошого жакшф мен жазгандай уылы бер
Дил баян («Ала-Тоо») — 3 абзац, жөнөкөй тилде
Класста эстеп жазышыңа ылайыктап кыска, жөнөкөй сүйлөмдөр менен бердим.
Биз сабакта Барпы Алыкуловдун «Ала-Тоо» ырын өттүк. Мага бул ыр жакты. Анткени акын тоолорду жөн эле сүрөттөбөй, өзүнүн сезимин да кошкон. Ырдын темасы — мекенди сүйүү. Акын үчүн Ала-Тоо жөн эле тоо эмес. Анын балалыгы жана эли ушул тоолор менен байланыштуу.
Ырда тоо, аска, карлуу чокулар, булак жана жайлоо сүрөттөлөт. Мен ойлойм, бийик чоку күчтү, булак тазалыкты, ал эми жайлоо эркиндикти билдирет. Акын жөнөкөй сөздөр менен терең ой айтат. Биздин айыл да тоонун боюнда, ошондуктан бул ырды окуганда өз тоолорубуз эсиме түшөт.
Жыйынтыктап айтканда, «Ала-Тоо» ыры мага мекенди сүйүү жөнүндө ойлонтту. Менимче, ар ким өз жерин жана элин баалашы керек. Ушундай ырлар аркылуу биз өз тилибизди жана жерибизди сүйүүнү үйрөнөбүз.
Класста жазуу үчүн 4 эстеп калар нерсе
- 1-абзац: ыр өттүк → жакты → темасы мекен.
- 2-абзац: образдар (тоо, аска, чоку, булак, жайлоо) → ар бири эмнени билдирет.
- 3-абзац: «Жыйынтыктап айтканда» → мекенди баалаш керек.
- Бир сүйлөмүңдү өзүң кош — айылың, тоого чыккан күнүң жөнүндө. Дал ошол сүйлөм текстти сеники кылат.
Сөзмө-сөз жаттаба: ушул тартипти эстеп, өз сөзүң менен жаз — ошондо мугалимге да табигый көрүнөт.
