103конугуу9
Кыска жооп. Тууранды сөздүн жөнөкөй же татаал экени уңгунун санына карап аныкталат: бир уңгу — жөнөкөй (карс), эки уңгу — татаал (карс-карс, шалдыр-шулдур). «Эт-», «де-» көмөкчү этиштери бул белгини өзгөртпөйт: алар сүйлөмдө баяндооч болуп турат. Татаал тууранды сөздөр түзүлүшү боюнча кайталоо жана уйкашуу болуп экиге бөлүнөт.
1. Эрежени түшүнүү
Тууранды сөздөр — табияттын үнүн, жаныбарлардын үнүн, кыймыл-аракеттин элесин билдирген сөздөр.
- Жөнөкөй: бир уңгу, кайталбайт — карс, шак, как, тарс, дүп.
- Татаал: эки уңгу — карс-карс, каак-каак (кайталоо), шалдыр-шулдур, калдыр-кулдур (уйкашуу).
Уңгу — сөздүн бөлүнбөгөн негизги бөлүгү.
2. 1-тапшырма: сүйлөмдөр
Жөнөкөй тууранды сөздөр менен:
- Дарбаза карс этип жабылып калды.
- Балта шак этип, кургак бутак сынды.
Татаал тууранды сөздөр менен:
- Тоодон аккан булак шалдыр-шулдур этип агат.
- Асманда күрс-күрс этип күн күркүрөдү.
- Каргалар каак-каак этип, терекке конушту.
- Тоок лак-лак деп балапандарын чакырды.
- Ашканада идиш-аяк калдыр-кулдур этип түшүп кетти.
- Балдар эпилдеп-жепилдеп оюн аянтчасына чуркашты.
- Жаңгактар шака-шак этип жарылды.
3. 2-тапшырма: «эт-», «де-» менен келгенде
| Тууранды сөз | Уңгу | Жыйынтык |
|---|---|---|
| карс этип | карс — 1 | жөнөкөй |
| күрс-күрс этип | күрс-күрс — 2 | татаал |
| лак-лак деп | лак-лак — 2 | татаал |
| каак-каак деп | каак-каак — 2 | татаал |
| шак деп | шак — 1 | жөнөкөй |
Эреже: көмөкчү этиш баяндоочту гана түзөт, ал эми жөнөкөй/татаал белгиси тууранды сөздүн өзүнө таандык.
4. 3-тапшырма: татаал тууранды сөздөрдүн бөлүнүшү
- Кайталоо (толук кайталоо) — бир уңгу эки жолу кайталанат: карс-карс, каак-каак, лак-лак, күрс-күрс, шак-шак.
- Уйкашуу (жарым-жартылай кайталоо) — экинчи бөлүгү өзгөрүп, биринчисине уйкашат: шалдыр-шулдур, калдыр-кулдур, эпилдеп-жепилдеп, шака-шак.
5. Текшерүү
Сөздү экиге бөлүп көр: шалдыр-шулдур → эки бөлүк → татаал; карс → бөлүнбөйт → жөнөкөй. «Этип», «деп» деген көмөкчү этиштерди эсепке албайбыз, анткени алар тууранды сөздүн курамына кирбейт.
