17-18кылым Осмон империясы
Кыскача жооп
17–18-кылымда Осмон империясы дагы эле Евразиядагы эң чоң мамлекеттердин бири болчу, бирок аскердик-саясий үстөмдүгүн жана экономикалык артыкчылыгын жоготуп, Европадан артта кала баштаган. Бул «начарлоо доору» деп аталат: ички кризистер (борбордук бийликтин алсырашы, армиянын бузулушу, экономиканын төмөндөшү) сырткы жеңилүүлөргө (1683 Вена, 1699 Карловиц, 1774 Кючюк-Кайнаржы) алып келген.
Негизги себептер (принцип ушунда)
Империянын кучи үч тирекке таянат: күчтүү борбордук бийлик + эффективдүү экономика + аскердик технология. Осмон империясы 17–18-кылымда үчөөнү тең жоготкон:
- Тимар системасынын бузулушу — аскердик лендер (тимар) акчалай салыкка айланып, сипахи атчандардын саны азайган. Натыйжада армия начарлаган.
- Янычар корпусунун бузулушу — аскердик даярдык жоголуп, янычарлар соода менен алектенип, сарай төңкөрүштөрүнүн куралына айланган.
- Бийликтин алсырашы — алсыз султандар, гаремдин жана улуу уазирлердин таасири, такты үчүн күрөш.
- Экономикалык кризис — Улуу географиялык ачылыштардан кийин соода жолдору Атлантикага жылып, «баа революциясы» жана инфляция башталган. Салыкты илтизам (алып сатуу) жолу менен жыйноо коррупцияны күчөткөн.
- Аяндардын күч алышы — 18-кылымда жергиликтүү феодалдар борборго баш ийбей, өз алдынча кожоюн болуп калган.
- Европадагы илимий-техникалык секирик — Осмон империясы аскердик техникада, финансыда, башкарууда артта калган.
Окуялардын хронологиясы
| Жыл | Окуя |
|---|---|
| 1606 | Ситваторок келишими — султан Австрия императорун тең укуктуу деп тааныйт |
| 1656–1691 | Көпрулү уазирлер доору — убактылуу ийгиликтүү реформалар |
| 1683 | Венага экинчи жүрүш — оор жеңилүү |
| 1699 | Карловиц келишими — Венгрия, Трансильвания, Подолия жоголот |
| 1711 | Прут жүрүшү — Россияга каршы ийгилик, Азов кайтарылат |
| 1718–1730 | «Лале доору» — Европадан үлгү алуу, 1727-ж. алгачкы басмакана |
| 1730 | Патрона Халил көтөрүлүшү — реформалар токтойт |
| 1739 | Белград келишими — Австриядан Белград кайтарылат |
| 1774 | Кючюк-Кайнаржы келишими — Крым «көз карандысыз» жарыяланып, иш жүзүндө Россияга өтөт; «Чыгыш маселеси» башталат |
| 1783 | Крым Россияга кошулат |
| 1792 | Ясса келишими — Крым Россиянын курамында деп бекітилет |
| 1793 | Селим III — «Низам-и Жедид» (жаңы аскер) реформасы |
Текшерүү
Суроо: Эмне үчүн 1699-жылкы Карловиц келишими бурулуш болуп эсептелет?
Жооп: Анткени биринчи жолу Осмон империясы жеңилүүнү расмий моюнга алып, чоң аймактардан баш тарткан. Бул анын аскердик үстөмдүгү бүткөнүн жана Европа державалары менен тең эмес, начар позицияда сүйлөшө баштаганын көрсөткөн.
Кыска формула: ички кризис (тимар + янычар + илтизам) → аскердик начарлоо → сырткы жеңилүү → аймак жоготуу → «Чыгыш маселеси».
