Куруч жонундо кыскача толук маалымыат.
Кыскача жооп
Күрүч (шалы) — дандуулар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк жана дүйнөдөгү эң маанилүү азык-түлүк өсүмдүктөрдүн бири. Ал суу баскан талаада өстүрүлөт, даны крахмалга бай, анын негизинде ботко, плов жана башка тамактар даярдалат. Дүйнөнүн жарымынан көбүрөөк калкынын (негизинен Азия өлкөлөрүндө) күнүмдүк негизги тамагы.
Толук маалымат (пункттар боюнча)
1. Классификациясы
- Тукуму: дандуулар (Poaceae, эскиче — арпа сымалдуулар)
- Тобу: бир үлүштүү өсүмдүктөр (однодольные)
- Латынча аты: Oryza sativa
2. Келип чыгышы жана таралышы
- Отаны — Түштүк-Чыгыш Азия (Индия, Кытай, Индокытай жарым аралы)
- Бүгүнкү күндө Кытай, Индия, Индонезия, Бангладеш, Вьетнам, Таиланд — башкы өндүрүүчүлөр
- Кыргызстанда Ысык-Көл, Ош, Жалал-Абад, Баткен облустарында өстүрүлөт
3. Өсүү шарттары
- Жылуулукту сүйөт: өсүү мезгилинде +22…+30 °C керек
- Сууну көп талап кылат — талаа суу баскан абалда (шалы талаасы) кармалат
- Себүүдөн жыйноого чейин 90–150 күн
4. Түзүлүшү жана ылайыкташуусу
- Тамырында аэренхима (аба өткөрүүчү көңдөй ткандар) бар — ошондуктан суу баскан жерде да дем алат
- Сабагы көңдөй, бийиктиги 1–1,5 м
- Гүлү машакча топтолгон, өзү менен чаңданат
- Даны — бүртүкчө (зерно), кабыгы (шелуха) менен капталган
5. Химиялык курамы (кургак данда)
| Зат | Салмактык үлүшү |
|---|---|
| Крахмал | 70–80 % |
| Белок | 6–8 % |
| Май | 0,5–1 % |
| Суу | 12–14 % |
Ак күрүчтө витаминдер (B тобу) жана кабык менен бирге кетет; кызыл/кара күрүчтө пайдалуу заттар көбүрөөк сакталат.
6. Мааниси
- Азык-түлүк: ботко, плов, суусундук, ун
- Кабыгы (кебек) — малга тоют, отун катары да колдонулат
- Самандан төшөк, себет ж.б. жасалат
- Кээ бир өлкөлөрдө экспорттун маанилүү булагы
Принципти кантип колдонсоң болот
Ушундай типтеги («өсүмдүк жөнүндө маалымат») ар кандай тапшырманы бирдей план менен түзсөң болот:
- Аты + тукуму + латынча аты
- Отаны жана кайда өстүрүлөт
- Өсүү шарттары (жылуулук, суу, топурак, убакыт)
- Түзүлүшү жана ага байланыштуу ылайыкташуусу (мисалы: аэренхима)
- Курамы (сандар менен)
- Мааниси жана колдонулушу
Бул план менен, мисалы, буудай, жүгөрү, арпа жөнүндө да ошондой жоопту өз алдыңча кура аласың — фактылар гана алмашат, структурасы ошол бойдон калат.
Текшерүү: сандарды салыштырып көр — крахмал 70–80 %, белок 6–8 % деп алынса, калган бөлүгү суу, май жана минералдык заттарга туура келет, башкача айтканда 100 % дан ашпайт. Демек, курам туура берилген.
Обсуждение
4 сообщенияКыскараак маалымат Анан Катар катары менен
Күрүч — кыскача, катар-катары менен
| № | Пункт | Маалымат |
|---|---|---|
| 1 | Аты | Күрүч (шалы), латынча Oryza sativa |
| 2 | Тукуму | Дандуулар (Poaceae), бир үлүштүү |
| 3 | Отаны | Түштүк-Чыгыш Азия (Индия, Кытай) |
| 4 | Өсүү шарты | Жылуу (+22…+30 °C), көп суу, 90–150 күн |
| 5 | Түзүлүшү | Тамырында аба өткөрүүчү көңдөй ткандар (аэренхима) — сууда дем алат |
| 6 | Курамы | Крахмал 70–80 %, белок 6–8 %, май 0,5–1 %, суу 12–14 % |
| 7 | Мааниси | Негизги азык (ботко, плов), дүйнө калкынын жарымына жакынынын күнүмдүк тамагы |
| 8 | Кыргызстанда | Ысык-Көл, Ош, Жалал-Абад, Баткен |
Эскертүү: ушул эле катарларды башка өсүмдүккө (буудай, жүгөрү, арпа) алмаштырып койсоң — даяр план болот.
Кант беруучу лсумдуктор
Кант берүүчү өсүмдүктөр — кыскача, катар-катары менен
| № | Өсүмдүк | Латынча | Кант кайда топтолот | Канттын үлүшү | Кайда өстүрүлөт |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Кант камышы | Saccharum officinarum | сабагында | 12–20 % | Тропик: Бразилия, Индия, Куба |
| 2 | Кант кызылчасы | Beta vulgaris (кант түрү) | тамызыгында | 14–20 % | Мелүүн алкак: Украина, Россия, Кыргызстан |
| 3 | Канттуу сорго | Sorghum saccharatum | сабагында | 10–15 % | Кургакчыл аймактар |
| 4 | Үй кана (клён) | Acer saccharum | ширесинде | 2–5 % | Канада, АКШ |
| 5 | Курма пальмасы | Phoenix dactylifera | ширесинде | 10–15 % | Түндүк Африка, Жакынкы Чыгыш |
| 6 | Жүгөрү | Zea mays | сабагында, данында | 5–10 % | Бүт дүйнө (сироп үчүн) |
Негизги 2 өсүмдүк:
- Кант камышы — дүйнө кантынын ~70–80 %ын берет, бийиктиги 3–5 м, көп жылдык.
- Кант кызылчасы — ~20 %ын берет, эки жылдык өсүмдүк (1-жылы тамызгы, 2-жылы урук берет), салкынга чыдамдуу.
Жалпы принцип (эстеп кал): кант топтогон өсүмдүктөрдүн баарында кант запастык органында жыйылат — сабакта (камыш, сорго) же тамызгыда (кызылча). Ошондуктан кант алуу үчүн ошол органды майдалап, ширесин сыгып алышат.
Текшерүү: камыш менен кызылчанын кант үлүшү дээрлик бирдей (12–20 %), бирок камыш тропикте, кызылча мелүүн алкакта өсөт — ошондуктан алар бири-бирин алмаштырат, атаандаш болот.
Кыргызстанда: кант кызылчасы Чүй өрөөнүндө (Кант, Сокулук, Аламүдүн) өстүрүлөт.
