Бул тема боюнча жардам берем, бирок такташуу керек: кайсы өлкөнүн же облустун административдик-аймактык бөлүнүшү керек — Кыргызстандынбы (облустар, райондор, шаарлар), же белгилүү бир облустукубу?

Ошондой эле эмне форматта керек: тизме, таблица же карта боюнча түшүндүрмө?

Тактап алайын: Кыргызстандын облус деңгээлиндеги бөлүнүшү керекпи?

Эгер ошондой болсо, кыскача мындай: 7 облус — Чүй, Талас, Ысык-Көл, Нарын, Жалал-Абад, Ош, Баткен — жана республикалык маанидеги 2 шаар: Бишкек, Ош.

Ырастасаңыз, толук тизмени (ар бир облустун район, шаар, айыл аймактары менен) таблица түрүндө берем. Же сизге башка өлкөнүн бөлүнүшү керекпи?

Кыргызстандын административдик-аймактык бөлүнүшү: облус деңгээли

1. Жалпы түшүнүк

Кыргызстан — унитардык мамлекет, б.а. өлкө бирдиктүү борбордон башкарылат жана анын ичинде өз алдынча мамлекеттик түзүлүштөр жок. Ошондуктан административдик-аймактык бөлүнүш эки негизги деңгээлде турат:

Облус → район → шаар / айыл аймак (айыл өкмөтү) → айыл

Мындан тышкары республикалык маанидеги шаарлар өзүнчө бирдик катары бөлүнөт — алар эч кандай облуска кирбейт жана облус менен бирдей деңгээлде турат.

Демек, өлкөнүн биринчи деңгээлдеги бирдиктеринин жалпы саны: 7 облус + 2 шаар = 9 бирдик.

---

2. Жети облус

Облус	Административдик борбору	Аянты (болжол менен)	Райондордун саны
Чүй	Бишкек шаары	~20,2 миң км²	8
Талас	Талас шаары	~11,4 миң км²	4
Ысык-Көл	Каракол шаары	~43,1 миң км²	5
Нарын	Нарын шаары	~45,2 миң км²	5
Жалал-Абад	Жалал-Абад шаары	~33,7 миң км²	8
Ош	Ош шаары	~29,2 миң км²	7
Баткен	Баткен шаары	~17,0 миң км²	3

Бардыгы болуп 40 район бар.

---

3. Ар бир облустун райондук бөлүнүшү

Чүй облусу: Аламүдүн, Жайыл, Кемин, Москва, Панфилов, Сокулук, Чүй, Ысык-Ата райондору. Ири шаарлары: Токмок, Кара-Балта, Кант, Шопоков, Орловка, Кайыңды.

Талас облусу: Бакай-Ата, Кара-Буура, Манас, Талас райондору. Шаарлары: Талас, Кара-Буура (аты айтылган кыштактар менен бирге).

Ысык-Көл облусу: Ак-Суу, Жети-Өгүз, Ысык-Көл, Тоң, Түп райондору. Шаарлары: Каракол, Чолпон-Ата, Балыкчы.

Нарын облусу: Ак-Талаа, Ат-Башы, Жумгал, Кочкор, Нарын райондору. Борбору — Нарын шаары.

Жалал-Абад облусу: Аксы, Ала-Бука, Базар-Коргон, Ноокен, Сузак, Тогуз-Торо, Токтогул, Чаткал райондору. Шаарлары: Жалал-Абад, Кара-Көл, Таш-Көмүр, Майлуу-Суу, Кок-Жаңгак.

Ош облусу: Алай, Араван, Кара-Кулжа, Кара-Суу, Ноокат, Өзгөн, Чоң-Алай райондору. Ири шаарлары: Кара-Суу, Өзгөн, Ноокат, Кызыл-Кыя (облустук маанидеги шаарлар).

Баткен облусу: Баткен, Кадамжай, Лейлек райондору. Шаарлары: Баткен, Кызыл-Кыя, Сүлүктү, Кадамжай.

---

4. Республикалык маанидеги шаарлар

Бишкек — өлкөнүн борбору, өзүнчө административдик бирдик. Ичинде 4 районго бөлүнөт: Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов.

Ош — өлкөнүн түштүк борбору, ошондой эле республикалык маанидеги шаар.

Бул эки шаардын өзгөчөлүгү: алар облустун курамына кирбейт. Мисалы, Чүй облусунун административдик борбору Бишкек шаары болуп эсептелет, бирок Бишкек өзү Чүй облусунун бир бөлүгү эмес. Ош сыяктуу эле — Ош облусунун борбору Ош шаары, бирок шаар облуска кирбейт.

---

5. Башкаруу түзүлүшү

• Облус деңгээлинде — облустун акими (президент тарабынан дайындалат) жана облустук кеңеш (жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы).
• Район деңгээлинде — райондук аким жана райондук кеңеш.
• Шаар деңгээлинде — шаардык мэр (мэрия) жана шаардык кеңеш.
• Айыл деңгээлинде — айыл өкмөтү (айыл аймагы) жана айылдык кеңеш. Бул — жергиликтүү өз алдынча башкаруунун эң төмөнкү, бирок эң конкретүү деңгээли, анткени жарандар күнүмдүк маселелер боюнча дал ушул жерде кайрылат.

---

6. Тарыхый өзгөрүүлөр

Облустук бөлүнүш бир нече жолу өзгөргөн:

• 1939-жылы облустар түзүлө баштаган (СССРдин жалпы схемасы боюнча).
• 1959–1962-жылдары кээ бир облустар жоюлуп, райондор түздөн-түз республикага баш ийген.
• 1990-жылдан кийин облустук бөлүнүш кайра калыбына келтирилген.
• 1999-жылы Баткен облусу өзүнчө бөлүнүп чыккан (мурда Ош облусунун курамында болгон).
• 2000-жылдардан бери чек аралаш аймактарда (Баткен, Ош) айыл аймактарынын чеги такталып келет.

---

7. Эмнени унутпаш керек

1. Сандар булакка жараша бир аз айырмаланышы мүмкүн — аймактардын аянты жана калкы боюнча ар кайсы жылдын статистикасында тактыктар бар. Экзаменде же рефератта так сан керек болсо, Улуттук статистика комитетинин акыркы маалыматын текшерүүнү сунуштайм.
2. Облус — бул жөн гана картадагы чоң бөлүк эмес, ал башкаруу системасынын бир баскычы: аким, кеңеш, бюджет, мектеп-ооруканаларды координациялоо.
3. Облустун борбору облуска кирбеши мүмкүн — Чүй (Бишкек) жана Ош (Ош) ушуга мисал.

Керек болсо, ушул таблицаны сүрөт/схема түрүндө же район-шаар-айыл деңгээлине чейин кеңейтип бере алам. Кайсы формат ыңгайлуу?