Адам укуктары боюнча улуттук Жана Эл аралык документ тушунук айтыш керек мен такыр тушунбой койдум тушундуруп жазып бер
Түшүнбөй калганың кадимки эле: бул темада «укук», «милдет», «декларация», «конвенция» деген терминдер көп. Кел, жөнөкөйлөтүп алалы.
Кыскача жооп
Адам укуктары боюнча эл аралык документтер — бул БУУ жана башка эл аралык уюмдар кабыл алган, адамдын негизги укуктарынын жалпы стандарттарын белгилеп, мамлекеттерге милдеттенме жүктөгөн декларациялар, пакттар жана конвенциялар.
Улуттук документтер — ошол стандарттарды өлкөнүн өзүндө тактап, ишке ашыруучу жана коргоочу документтер: Конституция, конституциялык мыйзамдар, кодекстер, мыйзамдар.
Башкача айтканда: эл аралык документтер багыт жана стандарт берет, улуттук документтер аны өлкө ичинде иш жүзүндө колдонот.
1. Адам укуктары деген эмне?
Адам укуктары — адам төрөлгөндөн эле ээ болгон, ажыратылгыс негизги укуктары: жашоо, билим алуу, эмгектенүү, сөз эркиндиги, жеке кол тийбестик, теңдик ж.б.
Мамлекет бул укуктарды:
- сыйлашы керек;
- коргошу керек;
- камсыз кылышы керек.
2. Эл аралык документтер
Аларга төмөнкүлөр кирет:
- БУУнун Адам укуктарынын жалпы декларациясы (1948-ж.) — эң негизги документ;
- Жарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык пакт (1966-ж.);
- Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча эл аралык пакт (1966-ж.);
- Балдардын укуктары боюнча конвенция (1989-ж.);
- Аялдарга карата дискриминациянын бардык түрлөрүн жоюу конвенциясы ж.б.
Маанилүү айырма:
- Декларация көбүнчө принциптерди жарыялайт, көп учурда юридикалык жактан милдеттүү эмес.
- Пакт же конвенция — ратификациялаган мамлекет үчүн милдеттүү болушу мүмкүн.
- Ратификациялоо — парламент бекитип, документти өлкө үчүн милдеттүү кылуу.
3. Улуттук документтер
Кыргызстандын мисалында:
- Кыргыз Республикасынын Конституциясы — адам жана жаран укуктарынын негизи;
- Конституциялык мыйзамдар;
- Кодекстер: Эмгек кодекси, Үй-бүлө кодекси, Кылмыш-жаза кодекси ж.б.;
- Мыйзамдар: Билим жөнүндө мыйзам, балдардын укуктарын коргоо жөнүндө мыйзам ж.б.;
- Акыйкатчы жөнүндө мыйзам — адам укуктарын коргоо механизми.
Улуттук документтер:
- укукту такташат;
- аны коргоо жолдорун белгилешет;
- сот, прокуратура, акыйкатчы сыяктуу органдардын ишин аныкташат.
4. Айырмасын таблица менен
| Белги | Эл аралык документтер | Улуттук документтер |
|---|---|---|
| Ким кабыл алат | БУУ, эл аралык уюмдар, мамлекеттер | Парламент, өлкөнүн органдары |
| Кимге милдет | Катышуучу мамлекеттерге | Өлкөнүн органдарына, жарандарга |
| Эмне берет | Жалпы стандарт, багыт | Конкреттүү укук, жол-жобо, санкция |
| Коргоо жолу | Эл аралык көзөмөл органдары, комитеттер, соттор | Улуттук сот, акыйкатчы, прокуратура, милиция |
| Күчү | Ратификациядан кийин милдеттүү | Конституцияга жана мыйзамга ылайык милдеттүү |
5. Кантип байланышат?
- Мамлекет эл аралык документти ратификациялайт.
- Анын нормаларын өз мыйзамдарына киргизет.
- Улуттук соттор, акыйкатчы, прокуратура аны колдонот.
- Эгер улуттук коргоо жолдору жетишсиз болсо, айрым учурларда эл аралык органга кайрылууга болот.
6. Жообуңду ушундай жаза аласың
Адам укуктары боюнча эл аралык документтер — БУУ жана башка эл аралык уюмдар кабыл алган, адамдын негизги укуктарынын жалпы стандарттарын белгилеген жана мамлекеттерге милдеттенме жүктөгөн декларациялар, пакттар жана конвенциялар. Улуттук документтер — ошол стандарттарды өлкөнүн Конституциясында, кодекстеринде жана мыйзамдарында тактап, ички коргоо механизмдерин түзгөн документтер. Эл аралык деңгээлде мамлекеттердин милдеттенмелери жана көзөмөл органдары каралса, улуттук деңгээлде сот, акыйкатчы, прокуратура сыяктуу конкреттүү коргоо жолдору иштейт. Экөө бири-бирин толуктайт: эл аралык документтер багыт-стандарт берет, улуттук документтер аны иш жүзүндө колдонууга жана коргоого жардам берет.
Текшерүү
Жообуңда бул үч нерсе барбы:
- Эл аралык документтер — жалпы стандарт жана мамлекеттердин милдеттенмеси.
- Улуттук документтер — Конституция, мыйзамдар, кодекстер жана коргоо механизмдери.
- Байланышы — ратификациялоо, мыйзамга киргизүү, сот/акыйкатчы аркылуу коргоо.
Эң көп кетирилүүчү ката: «эл аралык документ милдеттүү, улуттук документ милдеттүү эмес» деп жазуу. Туура эмес: экөө тең милдеттүү болушу мүмкүн. Айырма — кабыл алынуучу деңгээлде жана коргоо жолунда.
