" Шабдандын " портрети Жана тарыхый доордогу орду... Поэтикасы
Кыскача жооп: Портреттин поэтикасы — жазуучунун каарманды сырткы кебетеси, кийими, кыймылы жана үнү аркылуу ачып берүү ыкмасы. Шабдандын тарыхый доордогу орду — XIX кылымдын экинчи жарымындагы кыргыз коомундагы (эл — манап — хандык — империя) мамилелердин көркөм чагылышы. Башкача айтканда: портрет — мүнөз, ал эми мүнөз — доор.
1. Портретти талдоонун катмарлары (поэтика)
| Катмар | Эмнени карайбыз | Эмнени ачат |
|---|---|---|
| Сырткы портрет | бой, бет, көз, чач, кийим, курал | күчү, жашы, коомдогу статусу |
| Психологиялык портрет | көз карашы, жылмаюусу, үнү, үнсүздүгү | ички дүйнөсү, мүнөзү |
| Динамикалык портрет | оор учурда, ооруда, жеңиште кантип өзгөрөт | каармандын өсүшү |
| Автордук баа | эпитет, салыштыруу, метафора | жазуучунун мамилеси |
2. Негизги ой жүгүртүүнүн тартиби
- Тексттен 2–3 портреттик деталды тап (мисалы: «кенен далы», «оор кадам», «жай гана сүйлөгөн үн»).
- Ар бир деталга суроо бер: эмне үчүн жазуучу дал ушуну тандады?
- Деталды каармандын кызматына (бий, элчи, кол башчы) байланыштыр.
- Акыркы жыйынтык: портрет кайсы тарыхый карама-каршылыкты көрсөтүп турат.
3. Тарыхый доор жөнүндө Шабдан (болжол менен 1839–1912) — Чүй өрөөнүндөгү ири манап, эл менен бийликтин ортосунда сүйлөшүү жүргүзгөн, талаш-тартышты кан төкпөй чечүүгө умтулган инсан. Анын доору — Кокон хандыгынын таасири бүтүп, Орусия империясынын администрациясы орной баштаган, эл арасында кадыр-барк менен бийликтин басымы катар жүргөн мезгил. Так сандарды, даталарды жана бааларды окуу китебиңдеги барактан ал — мен аларды ойдон чыгарбайм.
4. Текшерүү Жазган жообуңда ар бир ой цитата же баракка таянышы керек. Эгер «Шабдан бою, көзү...» деп гана сүрөттөп койсоң — бул талдоо эмес, конспект. Ар бир деталдан кийин «демек...» деп жыйынтык чыгар.
Бир тактоо керек: бул тапшырма кайсы текст боюнча — Т. Касымбековдун романыбы, окуу китебиндеги бөлүмбү же башка чыгармабы? Авторун жана баракты атасаң, дәл ошол тексттен цитата менен талдап берем.
Обсуждение
4 сообщенияОсмонаалы Сыдыковдун чыгармасындагы каарман
Кыскача жооп: «Тарых-и кыргыз Шадманияда» (Уфа, 1913, араб графикасы) Шабдан — ойдон чыгарылган көркөм каарман эмес, тарыхый инсан. Анын «портрети» сырткы кебете аркылуу эмес, теги (санжыра), баатырдык иштери, сөзү жана автордук мактоо аркылуу түзүлөт. Демек, бул жердеги поэтика — даңктоо (панегирик) поэтикасы, ал эми доор — Кокон басымы менен Орусия бийлиги катар жүргөн XIX кылымдын экинчи жарымы.
1. Эмне үчүн мындай?
- Чыгарманын аты эле «Шадмания» — Шабдандын ысымынан. Башкача айтканда, китептин аталышы — автордук баа.
- Жанры — тарыхый-санжыралык баян (проза), ошондуктан каарман портрети иш-аракет аркылуу ачылат.
2. Портреттин катмарлары
| Катмар | Кантип берилет | Эмнени далилдейт |
|---|---|---|
| Теги, санжыра | ата-бабасынын тизмеси, уруусу | бийликке укуктуулук |
| Атоолор, эпитеттер | «Шабдан баатыр», «элдин колбашчысы», «калыс бий» | коомдогу орду |
| Иштери | согуш, элди коргоо, элчилик | эрдик, күч |
| Калыстыгы, жоомарттыгы | талаш чечүү, мал бөлүштүрүү | адеп-ахлактык бийиктик |
| Сөзү | түз сүйлөө, кеңеш | акылмандык |
3. Көркөм каражаттар
- эпикалык салыштыруу (арстан, кыргый, каплан, тоо);
- гипербола (бир өзү миң адамга тургандай);
- дидактикалык четтөө — автор мусулман адебин эскертип, окуяга баа берет;
- риторикалык суроо жана үндөө;
- санжыралык формула: «…уулу …, …уулу …».
4. Тарыхый доордогу орду Кокон хандыгынын басымы → 1860-жылкы Узун-Агач окуясы → 1867-жылкы административдик реформа → 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшү. Шабдан ушул үч күчтүн (эл — манаптар — империя) ортосунда туруп, элди сактап, бийлик менен сүйлөшүү жүргүзгөн инсан катары көрсөтүлөт. Сыдыков аны дал ошондой — эл менен бийликтин ортосундагы калыс — кылып тартат.
5. Өз жообуңду текшер
- Ар бир ой цитатага же баракка таянып жатабы?
- «Портрет» деп сырткы кебетени гана эмес, ишти да атап жатасыңбы?
- Каарман менен доорду байланыштырган жыйынтык сүйлөм барбы? («Демек, Шабдан — өз доорунун күзгүсү»).
Эскертүү: сөзмө-сөз цитаталарды окуу китебиңдеги үзүндүдөн ал — мен аларды ойдон чыгарып жазбайм.
Бир суроо: кайсы эпизод боюнча жазышың керек — Узун-Агач, 1898-жыл, же Шабдандын бийлиги/калыстыгы тууралуу бөлүк? Атасаң, ошол үзүндүгө ылайыктап план түзүп берем.
Жообун Бер
«Осмонаалы Сыдыковдун „Тарых-и кыргыз Шадмания" чыгармасындагы Шабдандын портрети жана тарыхый доордогу орду. Поэтикасы»
Киришүү. Осмонаалы Сыдыков — кыргыздын алгачкы агартуучу-тарыхчыларынын бири. «Тарых-и кыргыз Шадмания» (Уфа, 1913, араб графикасы) — Шабдан Жантай уулуна арналган тарыхый-санжыралык эмгек. Мында Шабдан ойдон чыгарылган көркөм каарман эмес, тарыхый инсан; бирок автор аны сүрөттөөдө көркөм каражаттарды кеңири колдонгон. Ошондуктан анын портрети — публицистикалык-панегириктик (даңктоо) портрет.
1. Портреттин түзүлүшү. Чыгармада Шабдандын сырткы кебетеси дээрлик берилбейт. Портрет төмөнкү беш катмар аркылуу түзүлөт:
- теги, санжыра — ата-бабасынын тизмеси (бийликке укуктуулугун далилдейт);
- атоолор жана эпитеттер — «Шабдан баатыр», «элдин колбашчысы», «калыс бий»;
- иш-аракеттери — элди коргоо, согуш, элчилик, талаш чечүү;
- адеп-ахлагы — калыстыгы, жоомарттыгы, түз сүйлөөсү;
- сөзү, кеңеши — акылмандыгы.
Демек, Сыдыковдун Шабданы «сүрөт» менен эмес, кылган иши жана айткан сөзү менен тартылат.
2. Поэтикасы (көркөм каражаттар).
- эпикалык салыштыруу — арстан, кыргый, каплан, тоо образдары аркылуу күчүн берүү;
- гипербола — «бир өзү миңге тургандай» дегендей апыртуу;
- санжыралык формула — «…уулу …, …уулу …» түрүндөгү кайталама;
- риторикалык суроо жана үндөө — окурманды ой жүгүртүүгө тартуу;
- дидактикалык четтөө — автор мусулман адебин, биримдик идеясын эскертип, окуяга баа берет;
- автордук баа — китептин атынын өзү эле («Шадмания») баалоо.
Бул каражаттардын баары бир максатка багытталган: Шабданды элдин идеалы катары көрсөтүү.
3. Тарыхый доордогу орду. Шабдан (болжол менен 1839–1912) Чүй өрөөнүндөгү ири манап, эл менен бийликтин ортосундагы сүйлөшүүчү инсан. Анын доору — үч күч катар жүргөн мезгил: Кокон хандыгынын басымы → Орусия империясынын администрациясынын орношу → эл арасындагы ички талаш-тартыштар. Бул доордун негизги окуялары: 1860-жылкы Узун-Агач салгылашуусу, 1867-жылкы административдик реформа, 1898-жылкы Анжыян окуясы. Сыдыков Шабданды ушул карама-каршылыктардын ичинде элди сактап, кан төкпөй маселе чечкен калыс ортомчу катары тартат.
4. Жыйынтык. Сыдыковдун чыгармасындагы Шабдандын портрети — сырткы кебетенин эмес, эрдиктин, калыстыктын жана эл алдындагы жоопкерчиликтин портрети. Поэтикасы даңктоо-панегирик багытында, ал эми тарыхый орду — өз доорунун карама-каршылыктарын элдин кызыкчылыгы үчүн чечкен инсандын орду. Башкача айтканда: Шабдан — өз доорунун күзгүсү.
Эскертүү: сөзмө-сөз цитаталарды окуу китебиңдеги үзүндүдөн көчүрүп кой — ошондо жообуң толук бааланат.
