Тарыхтан суроолор жооп бер туура так тема:Батыш жана Борбордук Европанын орто кылымдардагы цивилизацияларынын башаттары Суроолор 1) Орто кылымдагы укук, менчик кандай болгон жана кул ээлөөчүлүк мезгилдегиден айырмасы кандай? 2) Крепостой дыйкандар кандайча пайда болгон? 3) Феодалдык бытырандылык деген эмне? Анын себептери жана натыйжасы кандай болгон? 4) Орто кылымдардагы цивилизацияга христиан дининин таасири кандай болгон? 5) Феодалдык шаты тууралуу айтып бергиле. Вассалдык көз карандылыктарды кандай түшүнөсүңөр ? жооп бер так
Кыскача жооп: Орто кылымдагы Батыш жана Борбордук Европа цивилизациясынын негизин антик-рим мурасы, герман элдеринин адаттары жана христиандык түзгөн. Анын өзөгү — жер менен кызматтын байланышы (феодализм), сословиелердин теңсиз укугу жана сеньор-вассал мамилеси.
1) Орто кылымдагы укук жана менчик. Кул ээлөөчүлүк мезгилинен айырмасы
Орто кылымдагы укук бирдиктүү жана баарына тең болгон эмес. Ал төмөнкүлөргө таянган:
- адаттык укук — элдин көнүмүш адаттары;
- королдук актылар;
- чиркөө укугу;
- шаардык укук;
- феодалдык же помещиктик укук — сеньордун өз жергесиндеги сот-башкаруу укугу.
Ар бир сословие өз укугуна ээ болгон: феодал артыкчылыктуу, дыйкан милдеттүү. Юридикалык теңдик жок эле.
Менчик: орто кылымда жер — негизги байлык жана бийликтин булагы. Бирок менчик азыркыдай «абсолюттук» эмес, шарттуу жана көп катмарлуу болгон. Бир эле жерге:
- король же сеньор — жогорку укук;
- вассал — ээлик кылуу укугу;
- дыйкан — пайдалануу укугу;
- община — жайыт, токой, сууга пайдалануу укугу.
Феод — кызмат өтөгөнү үчүн берилген шарттуу жер; бара-бара мураскерликке айланган. Аллод — эркин, мураскерлик жеке жер.
Кул ээлөөчүлүк менен салыштырганда:
- кул — ээсинин мүлкү, сатылат, үй-бүлөлүк жана менчик укугу жок;
- крепостной дыйкан — толук эркин эмес, бирок кул да эмес: өз үйү, чарбасы, жери, үй-бүлөсү бар; барщина, оброк, чиркөө ондугун төлөйт, сеньордун сотуна баш иет, көчүү укугу чектелген.
Орто кылымдын башында кулдук толук жоголгон эмес, кийин акырындык менен жарым эркин дыйкандарга айланган. Ошондуктан кулдуктан крепостнойлукка өтүү бир заматта эмес, узак процесс катары түшүндүрүлөт.
2) Крепостной дыйкандар кандайча пайда болгон?
Крепостной дыйкандар бир күндө пайда болгон эмес. Негизги жолдору:
- Рим империясынын аягында колондар — жерине байланган дыйкандар пайда болгон.
- Герман элдеринин баскынчылыгынан кийин эркин дыйкандардын общиналары начарлап, алардын айрымдары ири жер ээлерине көз каранды боло баштаган.
- Жердин топтолушу: феодалдар жерди көбүрөөк ээлеп, дыйкандын жерсиз калышы күчөгөн.
- Коргоо үчүн баш калкалоо: согуш, салык, ачарчылык, карыздан улам эркин дыйкан өзүн жана жерин күчтүү сеньорго өткөрүп, андан коргоо издеген. Бул коммендация деп аталган.
- Королдор жерди кызмат үчүн феодалдарга берип, ал жерде жашаган дыйкандар менен бирге сеньорго көз каранды болуп калган. Феодалга иммунитет берилгенде, ал өз аймагында сот, салык, полиция укугун алган.
- Укуктук чектөөлөр: дыйкандын көчүү, үйлөнүү, мураскерлик алуу укуктары сеньордун уруксатына же төлөмүнө байланган.
Натыйжада дыйкандардын негизги милдеттери калыптанган: барщина, оброк, чиркөө ондугу жана сеньордун сотуна баш ийүү. Батыш Европада бул процесс көбүнчө IX–XI кылымдарда айкындалган. Борбордук Европанын айрым бөлүктөрүндө, мисалы, Эльбадан чыгышта, кийинчерээк XVI–XVIII кылымдарда «экинчи крепостнойлук» күчөгөн. Ар бир аймакта дыйкандардын абалы бирдей болгон эмес.
3) Феодалдык бытырандылык деген эмне?
Феодалдык бытырандылык — бир мамлекеттин ичинде борбордук королдук бийлик начарлап, ири феодалдар өз аймактарында дээрлик өз алдынча бийлик жүргүзүшү. Король формалдуу түрдө мамлекеттин башында турганы менен, анын чыныгы бийлиги начар болот.
Себептери:
- натуралдык чарбанын үстөмдүгү — ар бир поместье өзүн өзү камсыздап, соода жана рыноктук байланыш начар болгон;
- ири жер менчигинин өсүшү — феодалдар экономикалык жана аскердик күчкө ээ болгон;
- иммунитет грамоталары — феодалга сот, салык жана административдик бийлик берген;
- вассалдык система — вассал өзүнөн жогору турган сеньорго гана милдеттүү болгон, король менен түз байланышы начар болгон;
- королдук бийликтин алсыздыгы, мураскерлик бөлүштүрүүлөр, ич ара согуштар жана сырткы баскынчылыктар;
- жолдордун жана байланыштын начардыгы, чоң аймактарды борбордон башкаруу кыйын болгон;
- чиркөөнүн ири жер ээлиги да саясий бытырандылыкты күчөткөн.
Натыйжалары:
- өлкөнүн өз алдынча княжество, графство, герцогстволорго бөлүнүшү;
- феодалдардын ортосундагы согуштар, «феодалдык башаламандык»;
- борбордук бийликтин начарлашы;
- ошол эле учурда жергиликтүү башкаруунун, жергиликтүү укуктун, шаарлардын жана маданияттын өнүгүшү;
- кийинчерээк борборлоштурулган мамлекеттердин түзүлүшү үчүн шарттардын жетилиши.
Мисал катары Карл Улуу империясынын ыдырашынан кийин Франция, Германия жана Италия аймактарындагы бытырандылыкты, ошондой эле Борбордук Европадагы Польша, Чехия, Венгриянын феодалдык бөлүнүштөрүн айтсак болот.
4) Орто кылымдагы цивилизацияга христиан дининин таасири
Христиан дини жана чиркөө орто кылымдагы Батыш Европанын эң таасирдүү күчү болгон. Таасири эки тараптуу:
Оң таасир:
- антик мурасты сактоо: латын жазуусу, китептер, архивдер, Рим укугунун жана башкаруунун айрым элементилери монастырларда сакталган;
- билим берүү: монастырдык жана епископтук мектептер, кийин университеттердин пайда болушу;
- маданият жана искусство: роман жана готика архитектурасы, скульптура, фреска, икона, чиркөө музыкасы, адабият;
- коомдук турмуш: нике жана үй-бүлө нормалары, диний майрамдар, календарь, кайрымдуулук, ооруканалар, жетимдер үйлөрү;
- саясат жана укук: королдук бийликти ыйыктоо, чиркөө укугу, дипломатия, эл аралык байланыштар;
- Борбордук Европада христиандык кабыл алуу мамлекеттүүлүктүн бекемделиши менен коштолгон: Польшада 966-жыл, Венгрияда 1000-жыл, Чехияда тиешелүү процесстер.
Терс же чектөөчү таасир:
- чиркөө догматтарына каршы ойлорду куугунтуктоо, ерестик кыймылдарды басуу;
- кийинчерээк инквизициянын күчөшү;
- башка диндегилерге жана «динден четтегендерге» каршы чыдамсыздык;
- чиркөөнүн ири жер ээлиги жана ондук жүгү;
- 1054-жылкы христиан дүйнөсүнүн бөлүнүшү;
- илимий ой жүгүртүүнүн айрым учурларда динге баш ийдирилиши.
Ошондуктан христиандыкты «прогресс» же «регресс» деп гана баалоо туура эмес. Ал бир мезгилде мурасты сактаган, билим тараткан, коомду бириктирген, ошол эле учурда идеологиялык көзөмөл жана куугунтуктоо куралы да болгон.
5) Феодалдык шаты жана вассалдык көз карандылык
Феодалдык шаты — сеньор менен вассалдын ортосундагы жер жана кызмат негизиндеги баш ийүү-коргоо байланышы. Анын схемасы болжол менен мындай:
король (сюзерен) → герцог, граф → барон → рыцарь
Ар бир вассал өзүнөн жогору турган сеньордон феод — жер алат. Ал үчүн:
- сеньорго ант берип, ага жеке баш ийүүсүн билдирет (оммаж);
- аскердик кызмат өтөйт;
- сеньордун сотуна келип, кеңеш берет;
- акчалай жардам көрсөтөт: туткундан куткаруу, уулун рыцарь кылуу, кызын күйөөгө берүү ж.б.
Сеньор болсо вассалды коргоого, ага жер берүүгө жана адилет сот жүргүзүүгө милдеттүү. Демек, бул таза эрксиздик эмес — өз ара милдеттенмелерге негизделген келишим сыяктуу мамиле.
Вассалдык көз карандылык деген эмнени түшүнөбүз:
- жеке көз карандылык — ант;
- жердик көз карандылык — феод алуу;
- аскердик жана соттук баш ийүү — сеньордун чакырыгына баруу, анын сотуна баш ийүү.
Маанилүү айырма: вассал крепостной дыйкан эмес. Вассал — артыкчылыктуу аскердик катмар, өз феодунан киреше алат; крепостной дыйкан болсо жерге байланган өндүрүүчү.
«Менин вассалымдын вассалы менин вассалым эмес» деген принцип боюнча король бардык феодалдарга түз буйрук бере алган эмес. Ошондуктан феодалдык тепкич борбордук бийликтин алсыздыгын да көрсөтөт. Тепкич идеалдуу да болгон эмес: чиркөө, шаарлар, эркин дыйкандар да өз ордуна ээ болгон.
Өзүңдү текшерүү үчүн эсиңде болсун:
- кул ≠ крепостной дыйкан;
- крепостной дыйкан ≠ вассал;
- феодалдык бытырандылык — борбордук бийликтин алсыздыгы, бирок мамлекеттин толук жок болушу эмес;
- христиан чиркөөсү — мурасты сактоочу жана билим булагы, ошону менен бирге идеологиялык күч жана чектөөчү институт;
- феодалдык шатынын негизи — «жер үчүн кызмат, коргоо үчүн баш ийүү».
