Менин сүйүктүү китебим деген темада дилбаян түз
Кыскача даяр дилбаян:
Менин сүйүктүү китебим
Ар бир адамдын жүрөгүнө жакын китеби болот. Мен үчүн ошондой китеп — Чыңгыз Айтматовдун «Жамийла» чыгармасы. Бул китепти окуганда кыргыз айылынын жашоосу, жөнөкөй адамдардын сезимдери жана чыныгы сүйүү мага өзгөчө таасир этти.
Чыгармада Жамийланын эркиндикке умтулушу, Даниярдын музыкага болгон сүйүүсү жана алардын ортосундагы таза сезимдер сүрөттөлөт. Мага эң жакканы — автордун адамдын ички дүйнөсүн жөнөкөй, бирок терең сөздөр менен бергени. Китепти окуган сайын мен сүйүүнүн күчүн, эркиндиктин баасын жана адамдын өз жолун тандай билүүсүн башкача түшүнөм.
Ошондуктан «Жамийла» менин сүйүктүү китебим. Мен аны досторума да окууга сунуштайм, анткени бул чыгарма ар бир окурмандын жүрөгүнөн орун алат деп ишенем.
Кантип ушундай дилбаян жазса болот:
- Кирүү бөлүгүндө китепти жана авторун атап, эмне үчүн бул китепти тандаганыңды бир сүйлөм менен айт.
- Негизги бөлүгүндө сюжетти толук айтып бербей, 2–3 жаккан жериңди жаз: каармандар, негизги ой, өзүңө тийгизген таасири.
- Жыйынтыкта оюңду жыйынтыктап, китепти башкаларга сунуштай аласың.
Текшерүү: дилбаянда китептин аты жана автору барбы? Жеке пикириң барбы? Ар бир абзац темага байланыштуубу? Ушулар болсо, дилбаян толук болот.
Обсуждение
8 сообщенийБашка даяр дилбаян түз
Даяр дилбаян (башка китеп боюнча)
Менин сүйүктүү китебим
Менин сүйүктүү китебим — «Манас» эпосу. Бул кыргыз элинин кылымдардан бери ооздон оозго өтүп келген улуу мурасы. Эпосту окуганда атам-бабаларыбыздын кандай эр жүрөк, акылдуу жана биримдикчил болгонун ачык элестетем.
Эпостун башкы каарманы Манас баатыр өз элин бириктирип, тынчтык жана эркиндик үчүн күрөшөт. Мага анын эр жүрөктүгү гана эмес, адилеттүүлүгү жана элине болгон сүйүүсү жагат. Ошондой эле Каныкейдин акылдуулугу, Бакайдын кеңешчилиги жана Алманбеттин туруктуулугу сыяктуу каармандар аркылуу элдин каада-салты, тили жана ой жүгүртүүсү таанылат.
«Манас» мага элинин тарыхын билүү, биримдикти сактоо жана эр жүрөк болуу эмне экенин үйрөтөт. Аны окуган сайын өз элим менен сыймыктанам жана ата-бабалардын мурасын сактоо — биздин милдет деп түшүнөм.
Ошондуктан «Манас» менин сүйүктүү китебим. Мен аны ар бир кыргыз баласы окуп, өз тарыхын билиши керек деп эсептейм.
Кыскача белги: бул дилбаяндын түзүлүшү мурункусу сыяктуу эле — кирүү, негизги бөлүк (каармандар жана таасири) жана жыйынтык. Эгер мугалим көлөмүн чектесе, ортоңку бөлүктөн бир гана каарман тууралуу сүйлөмдү алып салсаң болот; ошондо да ой толук бойдон калат.
Иште
1-тапшырма. Эки кеменин ортосундагы тартылуу күчү
Берилген:
- \(m_1 = 50\,000\ \text{кг} = 5\cdot10^4\ \text{кг}\)
- \(m_2 = 80\,000\ \text{кг} = 8\cdot10^4\ \text{кг}\)
- \(r = 100\ \text{м}\)
- \(G = 6{,}67\cdot10^{-11}\ \text{Н}\cdot\text{м}^2/\text{кг}^2\)
Формула: \[ F = G\frac{m_1 m_2}{r^2} \]
Эсептөө: \[ m_1 m_2 = 5\cdot10^4 \cdot 8\cdot10^4 = 40\cdot10^8 = 4\cdot10^9\ \text{кг}^2 \] \[ r^2 = 100^2 = 10^4\ \text{м}^2 \] \[ F = 6{,}67\cdot10^{-11}\cdot\frac{4\cdot10^9}{10^4} = 6{,}67\cdot4\cdot10^{-11+9-4} = 26{,}68\cdot10^{-6} \approx 2{,}67\cdot10^{-5}\ \text{Н} \]
Жооп: \(F \approx 2{,}67\cdot10^{-5}\ \text{Н}\) (болжол менен \(26{,}7\ \text{мкН}\)).
2-тапшырма. Жасалма спутниктердин кыймылы
Жасалма спутник Жердин айланасында айланып, Жерге кулап түшпөйт, анткени ага эки нерсе таасир этет:
Жердин тартылуу күчү спутникти Жердин борборуна тартат. Бул күч Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону менен аныкталат: \[ F = G\frac{Mm}{r^2} \] мында \(M\) — Жердин массасы, \(m\) — спутниктин массасы, \(r\) — Жердин борборунан спутникке чейинки аралык.
Спутниктин горизонталдуу ылдамдыгы аны Жердин бетине жаныма багытта кыймылдатат. Ошондуктан спутник Жерге түз кулап түшпөйт, ал эми Жердин бети ийилгендиктен, спутник дайыма «Жердин айланасында кулап» жүрөт.
Ньютондун экинчи закону боюнча тартылуу күчү центрге тарткыч күчкө барабар: \[ G\frac{Mm}{r^2} = \frac{mv^2}{r} \]
Мындан спутниктин ылдамдыгы: \[ v = \sqrt{\frac{GM}{r}} \]
Эгер спутник Жердин бетине жакын айланса (\(r \approx R_{\text{Жер}}\)), анда: \[ v \approx 7{,}9\ \text{км/с} \]
Бул биринчи космостук ылдамдык деп аталат. Ошондуктан спутник Жерге кулап түшпөй, Жердин айланасында туруктуу орбитада айланат. Эгер ылдамдык андан аз болсо — спутник Жерге кулайт, ал эми андан чоң болсо — ал Жерден алыстап кетет.
Жыйынтык: спутниктин кыймылы Жердин тартылуу күчүнүн жана анын горизонталдуу ылдамдыгынын айкалышынан келип чыгат; дал ушул ылдамдык \(7{,}9\ \text{км/с}\) болгондо спутник Жердин айланасында айланып, кулап түшпөйт.
Маселенин
Мурунку жооптогу маселенин шарты толук берилген эмес. Кайсы маселенин шартын каалайсыз — номерин же текстин жазыңыз.
Формула каяктан келип чыккан
Кыска жооп: \(F=G\dfrac{m_1m_2}{r^2}\) — Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону, ал байкоолор жана Кеплердин закондорунан чыгарылган. Ал эми \(v=\sqrt{\dfrac{GM}{r}}\) — ошол тартылуу күчүн центрге тарткыч күчкө теңештирүүдөн келип чыгат.
1. Тартылуу күчүнүн формуласы
Ньютон планеталардын кыймылын изилдеп, төмөнкүдөй жыйынтыкка келген:
- эки дененин тартылуу күчү алардын массаларынын көбөйтүндүсүнө түз пропорционал;
- алардын ортосундагы аралыктын квадратына тескери пропорционал.
Пропорционалдык коэффициентти \(G\) деп белгилесек:
\[ F \propto \frac{m_1m_2}{r^2} \quad\Rightarrow\quad F=G\frac{m_1m_2}{r^2} \]
\(G\) — гравитациялык туруктуулук. Аны 1798-жылы англиялык окумуштуу Генри Кавендиш тажрыйба аркылуу өлчөгөн:
\[ G=6{,}67\cdot10^{-11}\ \frac{\text{Н}\cdot\text{м}^2}{\text{кг}^2} \]
Бул формула «ойдон табылган» эмес: ал планеталардын кыймылын көп жылдык байкоолор менен салыштыруудан жана Кавендиштин тажрыйбасы менен тастыкталган.
2. Спутниктин ылдамдыгынын формуласы
Спутник айланганда ага Жердин тартылуу күчү таасир этет:
\[ F_{\text{тарт}}=G\frac{Mm}{r^2} \]
Ошол эле күч спутникти айланма траекторияда кармап турат, б.а. центрге тарткыч күч болуп эсептелет:
\[ F_{\text{центр}}=\frac{mv^2}{r} \]
Бул эки күч бирдей болгондуктан, аларды теңештиребиз:
\[ G\frac{Mm}{r^2}=\frac{mv^2}{r} \]
Эки тараптагы \(m\) кыскарат:
\[ \frac{GM}{r}=v^2 \]
Мындан:
\[ v=\sqrt{\frac{GM}{r}} \]
3. Эмне үчүн \(7{,}9\ \text{км/с}\) чыгат
Жердин бетине жакын орбитада \(r\approx R_{\text{Жер}}\). Ошондой эле Жердин бетине жакын тартылуу ылдамдануусу:
\[ g=\frac{GM}{R^2} \quad\Rightarrow\quad GM=gR^2 \]
Аны формулага койсок:
\[ v=\sqrt{\frac{gR^2}{R}}=\sqrt{gR} \]
\[ v=\sqrt{9{,}8\cdot6{,}4\cdot10^6} \approx7{,}9\cdot10^3\ \text{м/с}=7{,}9\ \text{км/с} \]
Бул — биринчи космостук ылдамдык.
Текшерүү: формуланын өлчөмү да туура келет: \[ \left[\frac{GM}{r}\right] =\frac{\text{Н}\cdot\text{м}^2/\text{кг}^2\cdot\text{кг}}{\text{м}} =\frac{\text{м}^2}{\text{с}^2} \] мындан тамыр алганда \(\text{м/с}\) — ылдамдык чыгат.
