Макул, баянды кеңейтип, толук структура менен (киришүү → негизги бөлүк → корутунду) кайра берем. Мугалим талап кылган көлөмгө жараша кыскартып же узартып алсаң болот.

---

МАДАНИЯТТУУЛУК ДЕГЕН ЭМНЕ?

Киришүү

Адам коомдо жашайт жана ар күнү башка адамдар менен мамиле түзөт. Ошол мамиленин жагымдуу, тартиптүү жана сый-урматтуу болушу көп жагынан ар бирибиздин маданияттуулугубузга байланыштуу. «Маданияттуулук» деген түшүнүк күнүмдүк турмушта көп колдонулганы менен, анын маанисин ар ким ар башкача түшүнүп калышы мүмкүн. Кээ бирөө аны жөн гана «сыпайы сүйлөө» деп түшүнсө, кээ бирөө «көп билүү» менен чаташтырат. Чынында маданияттуулук — бул адамдын ички дүйнөсүнүн жана сырткы жүрүм-турумунун айкалышы, коомдогу «бет-кеппиги».

Баяндын максаты: маданияттуулук түшүнүгүнө толук аныктама берип, анын негизги белгилерин, коомдогу маанисин жана өнүктүрүү жолдорун карап чыгуу.

Милдеттери:

1. «Маданият» жана «маданияттуулук» түшүнүктөрүн ажыратуу;
2. маданияттуулуктун негизги түзүүчүлөрүн аныктоо;
3. маданияттуулуктун коомдогу ордун жана пайдасын көрсөтүү;
4. маданияттуулукту өнүктүрүүнүн практикалык жолдорун сунуштоо.

---

I. «Маданият» жана «маданияттуулук» түшүнүктөрү

Маданият — адамзат тарыхында жаралган материалдык жана рухий байлыктардын жыйындысы: тил, адабият, музыка, илим, каада-салт, үрп-адат, искусство, ошондой эле адамдардын жашоо ыкмасы. Маданият — коомдук, бүтүндөй элге таандык кубулуш.

Маданияттуулук — ошол маданий байлыктарды, адеп-ахлак нормаларын жана жүрүм-турум эрежелерин адамдын өзү сиңирип алып, күнүмдүк жашоосунда колдонуу деңгээли. Бул — жеке адамдын сапаты.

Демек, маданият — элдин байлыгы, ал эми маданияттуулук — жеке адамдын ошол байлыкка ээ болуу деңгээли. Элдин маданияты бир кылда өзгөрбөйт, ал эми адамдын маданияттуулугу тарбия, билим жана өзүн-өзү тарбиялоо менен үзгүлтүксүз өсүп турат.

Ошондой эле «маданияттуулук» менен «цивилизациялуулукту» чаташтырбоо керек: цивилизациялуулук — техникалык жана турмуштук шарттардын өнүгүшү, ал эми маданияттуулук — адамдын рухий-адеп-ахлактык деңгээли.

---

II. Маданияттуулуктун негизги түзүүчүлөрү

1. Адеп-ахлактык маданият

Бул — маданияттуулуктун өзөгү. Улууларды сыйлоо, кичүүлөргө мээримдүү болуу, чындыкты айтуу, убадага бекем туруу, оор кезде жардамга келүү. Адепсиз адам эч качан маданияттуу деп аталбайт, себеби жүрүм-турумдун сырткы жылтырагы ички адепсиздикти жашыра албайт.

2. Сүйлөө маданияты

Таза, түшүнүктүү, ойду так жеткирген кеп; одоно, майда жана бош сөздөрдөн оолак болуу; кеп кезегин сактоо; башкалардын сөзүн бөлбөй угуу; өз оюн басынтпай, бирок оройлук кылбай айтуу. Сүйлөө маданияты адамдын билим деңгээлин да, тарбиясын да бирден көрсөтөт.

3. Жүрүм-турум маданияты

Коомдук жайларда — мектепте, транспортто, ооруканада, театрда, дүкөндө — өзүн туура кармоо. Тактап айтканда: кезекте туруу, улуу кишиге орун бошотуу, тынч жерде унчукпоо, таштандыны белгиленген жерге таштоо, коомдук мүлктү сактоо.

4. Сырткы көрүнүш жана гигиена маданияты

Тазалык, тыкандык, жагдайга жараша кийинүү, өзүнө жана айланасына жагымдуу жытта болуу. Бул — сырткы гана эмес, өзүн сыйлоонун да белгиси.

5. Мамиле маданияты

Башкалардын пикирин угуу, сынды оройлуксуз кабыл алуу, кечиримдүүлүк, чыдамкайлык, ар кандай улуттагы, диндеги жана мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарга сыпайы мамиле кылуу.

6. Эстетикалык табит

Көркөм адабиятты, музыканы, сүрөт өнөрүн, театрды түшүнүү жана баалоо; сулуулукту сезе билүү; өзүнүн жана айланасынын көркүн жарата билүү.

7. Жоопкерчилик жана экологиялык маданият

Табиятка аяр мамиле кылуу, сууну, электр энергиясын үнөмдөө, айлана-чөйрөнү таштандыдан сактоо, жаныбарларга зыян келтирбөө. Бул — маданияттуулуктун бүгүнкү күндөгү эң маанилүү бөлүктөрүнүн бири.

---

III. Маданияттуулук жана билимдүүлүк

Адам көп билими бар болушу мүмкүн, бирок ошол эле адам одоно сүйлөп, башкаларга орой мамиле кылышы ыктымал. Ошондуктан:

• Билимдүүлүк — акылдын, ой жүгүртүүнүн байлыгы;
• Маданияттуулук — жүрөктүн жана жүрүм-турумдун байлыгы.

Бирок бул экөө карама-каршы келбейт. Чыныгы маданияттуулук — билим менен адептин айкалышы. Билим адамга эмнени туура кылууну түшүнүүгө жардам берет, ал эми маданияттуулук ошол туураны иш жүзүндө аткарууга үйрөтөт. «Билим — кенч, адеп — ачкыч» дегендей, билимдин өзү эле адамды маданияттуу кылбайт.

---

IV. Маданияттуулуктун коомдогу мааниси

1. Ишеним жана байланыш. Маданияттуу адам менен сүйлөшүү, иштешүү, дос болуу жеңил — ага ишеним артылат.
2. Жагымдуу чөйрө. Үй-бүлөдө, класста, жумуш ордунда жагымдуу маанай түзүлөт, чыр-чатак азаят.
3. Коомдук тартип. Маданияттуулук — мыйзамга баш ийүүнүн да негизи: адам эрежени коркунучтан улам эмес, ички ишениминен улам сактайт.
4. Улуттук кадыр-барк. Элдин маданияттуулугу анын дүйнөлүк коомчулуктагы абройун аныктайт. Ар бир атуул — өз элинин «жүзү».
5. Муундар байланышы. Каада-салтты, тилди, үй-бүлөлүк салттарды сактоо маданияттуулуктун маанилүү бөлүгү — бул муундан муунга өткөн байланышты бекемдейт.
6. Туруктуу өнүгүү. Экологиялык маданият жок болсо, экономикалык өнүгүү табиятты кыйратып, келечек муунга зыян келтирет.

---

V. Маданияттуулукту өнүктүрүүнүн жолдору

1. Көркөм адабият окуу — китеп окуган адамдын кеби байыйт, ой жүгүртүүсү кеңейет, башкалардын сезимин түшүнө билет.
2. Сүйлөө боюнча машыгуу — оюн так, кыска, түшүнүктүү айтууга күнүмдүк аракет; текстти үн чыгарып окуп, өзүнүн кебин жаздырып угуу.
3. Сыпайы сөздөрдү колдонуу — «рахмат», «кечиресиз», «өтүнөм», «кош келиңиз» деген сөздөрдү күнүмдүк кепке киргизүү.
4. Өзүн-өзү талдоо — күнүнүн аягында «бүгүн кимге жардам бердим, кайсы жеримден жаңылдым?» деп ойлонуу. Бул — эң натыйжалуу ыкма.
5. Үлкөндөрдөн үйрөнүү — ата-эне, мугалим, чоң ата-чоң эне аркылуу каада-салтты, адепти үйрөнүү.
6. Коомдук иштерге катышуу — субботник, кайрымдуулук иш-чаралар, мектептик долбоорлор — практика аркылуу гана маданият калыптанат.
7. Медиамаданият — интернеттеги жана социалдык тармактардагы маалыматты текшерип, сын көз менен кабыл алуу, башкалардын сүрөтүн, жазуусун уруксатсыз таратпоо.

---

VI. Мисалдар жана элдик даанышмандык

Турмуштан мисалдар. Маданияттуулук чоң иштерден эмес, кичинекей деталдардан көрүнөт: автобуста улуу кишиге орун бошотуу; кезекте туруу; китепканадагы китепти ордуна коюу; досуңдун сүйлөп бүтүшүн күтүү; класс бөлмөсүндө таштандыны өзүң менен алып чыгуу; мугалимдин сабагында телефонду үнсүз кылып коюу.

Макал-лакаптар:

• «Адеби жок адам — азыгы жок».
• «Киши болуу кыйын, кишиге окшошуу оңой».
• «Сөзүңө карап — өзүңдү таанышат».
• «Адебиң — атың, абийириң — насып».

Бул макалдар маданияттуулуктун байыртадан эле элдик тарбиянын негизи болгонун көрсөтөт.

---

Корутунду

Маданияттуулук — адамдын коомдогу «бет-кеппиги», анын ички дүйнөсүнүн сырткы жүрүм-турумунда чагылышы. Ал төрөлгөндө эле берилбейт — тарбия, билим, үй-бүлө, мектеп жана өзүн-өзү тарбиялоо аркылуу акырындык менен калыптанат. Маданияттуу адам өзүн гана эмес, айланасын да жакшыртат: аны менен иштешүү жеңил, ага ишеним артылат, жанында жагымдуу маанай түзүлөт.

Ошондуктан маданияттуулукту жөн гана «жакшы адаттардын жыйындысы» деп эмес, ар бир адамдын жана бүтүндөй коомдун өнүгүүсүнүн зарыл шарты деп түшүнүү керек. Ар бирибиз бүгүн эле бир кичинекей кадам — сыпайы сөз, жардам, тазалык — менен баштасак, коомдун маданияттуулугу ошончолук жогорулайт.

---

Пайдаланылган адабияттар (үлгү катары)

1. Кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгы (макал-лакаптар жыйнагы).
2. Кыргыз Республикасынын «Билим берүү жөнүндө» мыйзамы.
3. Адеп-ахлак жана үй-бүлө тарбиясы боюнча окуу куралдары.
4. Интернет булактары (макала материалдары).

---

Эстеп калуу үчүн кыска схема

Маданияттуулук = адеп-ахлак + сүйлөө маданияты + жүрүм-турум + сырткы көрүнүш + мамиле + эстетикалык табит + жоопкерчилик.

Ушундай түзүлүштө (киришүү → аныктама → белгилер → билим менен салыштыруу → мааниси → жолдору → мисалдар → корутунду) окшош темага — «адептүүлүк», «билимдүүлүк», «тарбия», «экологиялык маданият» — баян даярдоого болот.

Керек болсо, ушуну 2 бетке кыскартып же 5–7 бетке кеңейтип бере алам — канча көлөм керек экенин айт.

Кошумча бөлүмдөр (баянга уландысы)

Мурунку баян 6 пункт менен бүткөн. Төмөнкү 7–15-бөлүктөрдү ошого кошуп, баянды толуктай бересең болот.

---

7. Маданияттуулуктун түрлөрү

Түрү	Эмнеде көрүнөт
Адеп-ахлактык	чынчылдык, ак ниеттик, убадага бекемдик
Сүйлөө (коммуникативдик)	таза кеп, сыпайы сөз, кеп кезегин сактоо
Жүрүм-турумдук	коомдук жайларда өзүн туура кармоо
Эстетикалык	көркөм өнөрдү, музыканы, адабиятты түшүнүү
Экологиялык	табиятка, айлана-чөйрөгө кам көрүү
Укуктук	мыйзамды сыйлоо, башкалардын укугун бузбоо
Санариптик (сетевой)	интернетте сыпайы жана жоопкерчиликтүү болуу
Кесиптик	жумуш ордундагы тартип, кесиптештерге мамиле

8. Маданиятсыздык — анын карама-каршы белгилери

Теманы тереңирээк ачуу үчүн карама-каршылыкты көрсөтүү пайдалуу:

• одоно сөздөр, кыйкырык, кемсинтүү;
• башкалардын сөзүн бөлүү, укпай коюу;
• коомдук жайда таштанды таштоо, ышкыруу, түртүү;
• кезекке өтүп кетүү, башканын эмгегин баалабоо;
• интернетте жалган маалымат таратуу, башкаларды кемсинтүү.

Мааниси: маданияттуулук — жөн гана «жакшы нерселерди билүү» эмес, «жаман нерселерди кылбоо» да.

9. Маданияттуулук жана улуттук каада-салт

Кыргыз элинде маданияттуулук кылымдар бою каада-салт аркылуу берилип келген:

• улууга урмат — салам берүү, ордунан туруу, тилин алуу;
• конок тосуу — конокту жылуу тосуп алуу, дасторкон жайуу;
• «атаңдын көрү» — ата-эненин досторуна өзгөчө сый көрсөтүү;
• аш, той, жөрөлгө — жамааттык жоопкерчилик жана тартип;
• макал-лакап — элдин кылымдык тажрыйбасынын кыскача сабагы.

Мисалы: «Адеби жок — адамы жок», «Адамдын көркү — жүзүндө, адеби — сөзүндө», «Сөздү сүйлөп бүткөнчө, ойлоп бүт». Бул макалдар — маданияттуулуктун элдик формулалары.

10. Маданияттуулук жана тил

Тил — маданияттын күзгүсү. Маданияттуу сүйлөө деген:

• ойду так, түшүнүктүү жеткирүү;
• бош сөздөрдөн, сленгден, аралашма сүйлөөдөн оолак болуу;
• сүйлөөчүнүн ким экенине жараша үнүн, сөзүн тууралоо (мугалим, дос, улуу киши);
• угуу жөндөмү — кеп кезегин берүү, бөлбөй угуу.

Эреже: «Бир ойлон, бир сүйлө» — сүйлөө маданиятынын эң кыска формуласы.

11. Маданияттуулук жана интернет

Бүгүн маданияттуулуктун маанилүү бөлүгү — сетевой маданият:

• башкалардын сүрөтүн, жазуусун уруксатсыз жайгаштырбоо;
• сынды адамга багыттабай, ойду жумшак жеткирүү;
• жалган маалыматты (фейкти) текшербестен таратпоо;
• троллинг, кемсинтүү, коркутуу — бул маданиятсыздык гана эмес, жоопкерчиликке тартууга негиз;
• автордук укукту сыйлоо: булакты көрсөтүү.

12. Маданияттуулуктун деңгээлдери

1. Инсандык — өзүңдүн жүрүм-турумуң, сөзүң, табитиң.
2. Үй-бүлөлүк — үйдөгү тартип, улууну сыйлоо, бир туугандарга кам көрүү.
3. Улуттук — элиңдин тилин, каада-салтын, тарыхын билүү жана баалоо.
4. Дүйнөлүк — башка элдердин маданиятын түшүнүү, толеранттуулук.

Маданияттуу адам бул деңгээлдердин баарында өзүнүн ордун таба билет.

13. Жагдайларды талдоо (кейстер)

Кейс 1. Сен класста досуңдун катасын байкадың. Маданияттуу жол кайсы? → Ага жекече, жумшак айтуу («Мен ушундай ойлойм, текшерип көрөлүбү?»), класстын алдында келеке кылбоо.

Кейс 2. Автобус пайда болду, кезек тыгыз. Эмне кыласың? → Кезекти сактоо, улуу кишиге, майып адамга, кош бойлуу аялга орун берүү.

Кейс 3. Топтук иште бирөө иш кылбай, баары бир баа алат. Кандай мамиле кыласың? → Адилеттик үчүн мугалимге билдирүү — «сатуу» эмес, чынчылдык. Негизгиси: айыптоо эмес, маселени чечүү.

14. Өзүн-өзү текшерүү (5 суроо)

1. Акыркы жумада канча жолу «рахмат» дедим?
2. Бирер адамдын сөзүн бөлдүм беле?
3. Коомдук жайда таштандыны ордуна таштадымбы?
4. Интернетте бирөөнүн пикирин окуп, жооп жазбай койдумбу (сынды кармай алдымбы)?
5. Үйдөгү улуу кишилерге күнүмдүк кам көрүүдө эмне кылдым?

Бир «жок» жообу — өнүгүү үчүн так багыт.

15. Корутундуга кошумча

Маданияттуулук — күнүмдүк кичине тандоолордун жыйындысы: орун бошотуу, сөздү бүтүрүү, таштандыны ордуна салуу, сынды тынч кабыл алуу. Ушул тандоолор кайталанып, адат болуп калганда, адам маданияттуу болот. Демек, маданияттуулук — сабак эмес, күнүмдүк практика.

---

Баяндын толук түзүлүшү (эми)

1. Аныктама → 2. Белгилери → 3. Билимдүүлүктөн айырмасы → 4. Мааниси → 5. Өнүктүрүү жолдору → 6. Мисал → 7. Түрлөрү → 8. Карама-каршылыгы → 9. Улуттук салт → 10. Тил → 11. Интернет → 12. Деңгээлдери → 13. Кейстер → 14. Өзүн текшерүү → 15. Корутунду.

Кайсы бөлүктү баянга киргизип, кайсынысын кыскартабыз — айтсаң, ошого жараша жыйнап берем.

ДИЛ БАЯН

Маданияттуулук — жүрөктөгү жарык

Кээде мен ойлоном: эмне үчүн бир адам менен сүйлөшкөндөн кийин жаным жылыйт, ал эми экинчисинин артынан «мындан ары ага жолукпайын» деп калам? Акыл-эси экөөнүку тең орточо, билими да бирдей болушу мүмкүн. Айырмасы — маданияттуулукта.

Маданияттуулук деген эмне? Мен үчүн бул — китептеги кургак эрежелер эмес, адамдын күнүмдүк жашоосундагы кичинекей тандоолору. Автобуста орун бошотуу же бошотпоо. Досуңдун сөзүн бөлүү же акырын күтүү. Ката кетиргенде «кечиресиз» деп айтуу же жалганды жамынып, күнөөнү башкага оодаруу. Ушул кичинекей тандоолор кайталанып, адат болуп калганда — адам маданияттуу болот. Демек, маданияттуулук сабак эмес, күнүмдүк практика.

Балким, эң негизгиси — маданияттуулуктун сырттан эмес, ичинен башталышы. Мен автобуста орун бошоткондо, эч ким менин атымды жазып койбойт. Бирок ошол жерде мен өзүмдү жакшы сезем — жана бул сезим башка бирөөнүн ыраазычылыгынан да кымбат. Маданияттуулук — сыйлык үчүн эмес, өзүңдү сыйлагандыктан кылынган жакшылык. «Адебиң — атың, абийириң — насып» деп бекеринен айтылбаган.

Бирок мен чындыкты жашырбайм: маданияттуулук кыйын. Кээде чарчап, одоно сүйлөп алгың келет; кээде сынды угуп, ичиң кейип, орой жооп бергиң келет. Ушундай учурларда эле адамдын чыныгы маданияттуулугу сыналат. Мен өзүм бир нече жолу ушундай сыноодон өтпөй калганымды эстейм — жана ошол эскерүүлөр мага «маданияттуулук — бул эч качан жаңылбастык эмес, жаңылгандан кийин кечирим сурай билүү» дегенди үйрөттү.

Маданияттуулуктун бир даана белгиси бар, аны эч ким жашыра албайт: ал — кичүүсүнө жана алсызына болгон мамиле. Кимдир бирөө бийликке ээ болгондо же кызмат орду жогорулаганда өзүнүн чыныгы жүзү көрүнөт. Ал эми чыныгы маданияттуулук — сенден эч нерсе көз каранды эмес адамга да сыпайы болуу.

Бүгүн мен өзүмө бир гана суроо берем: «Бүгүн кимге жардам бердим, кимдин көңүлүн ооруттум?» Эгер бул суроого татыктуу жооп тапсам — күнүм бекер өтпөдү. Анткени маданияттуулук — дүйнөнү өзгөртүү эмес, өзүңдөн баштоо. Ал эми өзүңдөн башталган жакшылык эртеби-кечпи айланаңа тарайт.

Корутунду кылып айтканда, маданияттуулук — адамдын коомдогу «бет-кеппиги» гана эмес, жүрөгүндөгү жарык. Ал төрөлгөндө берилбейт — тарбия, окуу жана күнүмдүк кичинекей жакшылыктар аркылуу жаралат. Мен ушундай адам болууга аракет кылам, жана бул аракеттин өзү эле — маданияттуулуктун башталышы.

---

Эскертүү (дил баяндын түзүлүшү): дил баян — окуяны эмес, сезим менен ойду биринчи жактан баяндаган жанр. Анда: кызыктырган суроо менен баштоо → өз оюң, сезимиң → турмуштук мисал → карама-каршылык (кыйынчылык) → корутунду. Ушул тартипти сактасаң, каалаган темага («Дос болуу», «Энем», «Менин келечегим») дил баян жаза аласың.

Керек болсо — ушуну кыскартып (1 бет) же башка темага ушундай дил баян жазып бере алам.

МАДАНИЯТТУУЛУК ДЕГЕН ЭМНЕ?

«Адебиң — атың, абийириң — насып»

---

Бул суроону мен өзүмө бир нече жолу бергем. Биринчисинде — мугалим тактага жазганда, экинчисинде — автобуста улуу кишиге орун бошотуп, бирок эч ким байкабай калганда, үчүнчүсүндө — досум менен урушуп, кечирим сураганга батынам жетпей жүргөндө. Ар бир жолу жооп өзгөрдү. Демек, маданияттуулук — бир жолу жаттап алчу формула эмес, адам өмүр бою издеген жооп.

Мен үчүн маданияттуулук эң оболу — байкай билүү. Байкай билген адам гана башкалардын көңүлүн оорута албайт. Кимдир бирөө чарчап турганын, кимдир бирөө сөзүн бүтүрө албай калганын, кимдир бирөө жөн гана унчукпай отурганын — ушулардын баарын байкоо керек. Көп учурда маданиятсыздык жамандыктан эмес, байкабастыктан келип чыгат.

Маданияттуулуктун эң таза сыноосу — кийинки сөзүңдө. Сен бир нерсени айтып койгондон кийин адамдын жүзү өзгөрдүбү? Көңүлү чөктүбү? Ошол учурда эмне кыласың: «эмне, чындыкты айттым го» деп кетиресиңби, же «кечиресиз, орой айтып койдум» деп басасыңбы? Мен бул сыноодон көп жолу өтпөй калганымды эстейм. Ошол эскерүүлөр мага маданияттуулук — эч качан жаңылбастык эмес, жаңылгандан кийин кечирим сурай билүү дегенди үйрөттү.

Бир нерсеге көзүм жетти: маданияттуулук сыйлык үчүн кылынбайт. Мен орун бошоткондо эч ким менин атымды жазып койбойт, кезекте турганым үчүн грамота бербейт. Бирок ошол жерде мен өзүмдү жакшы сезем — жана бул сезим башканын ыраазычылыгынан да кымбат. Маданияттуулук — сырттан келген баага эмес, өзүңдү сыйлаганыңдан кылынган жакшылык.

Дагы бир нерсе бар, ал эч кимге жашыруун эмес: маданияттуулук сенден эч нерсе көз каранды эмес адамга кандай мамиле кылганыңда көрүнөт. Кимдир бирөө сага пайдалуу болсо, ага сыпайы болуу кыйын эмес. Ал эми жөн гана күн көрүп жүргөн, сени тааныбаган адамга жылмаюу — ошол эле чыныгы маданияттуулук.

Бүгүн мен өзүмө бир суроо берем: «Бүгүн кимдин көңүлүн жылыттым, кимдикин оорутуп койдум?» Эгер бул суроого татыктуу жооп тапсам — күнүм бекер өтпөдү. Анткени маданияттуулук дүйнөнү өзгөртүү эмес — өзүңдөн баштоо. Ал эми өзүңдөн башталган жакшылык эртеби-кечпи айланаңа тарайт.

Ошондуктан мен маданияттуулукту китептен окулчу аныктама деп эмес, күнүмдүк кичинекей тандоолордун жыйындысы деп түшүнөм: орун бошотуу, кезекти сактоо, сөздү бүтүрүү, таштандыны ордуна салуу, сынды тынч кабыл алуу. Ушул тандоолор кайталанып, адат болуп калганда — адам маданияттуу болот. Демек, бул — сабак эмес, күнүмдүк практика.

Жана мен ушундай адам болууга аракет кылам. Бул аракеттин өзү эле — маданияттуулуктун башталышы.

---

Дил баяндын түзүлүшү (эстеп кал): суроо менен баштоо → өз оюң, сезимиң → турмуштук мисал → карама-каршылык/кыйынчылык → корутунду. Ушул тартипти сактасаң, каалаган темага («Дос болуу», «Энем», «Менин келечегим») дил баян жаза аласың.

Керек болсо — ушуну 1 бетке кыскартып, же мугалим талап кылган көлөмгө жараша узартып бере алам.