сделай синтетический разбор

Сүрөттөгү текст мурунку жооптогу талдоону толугу менен ырастайт. Демек, бул — ушул эле 43-көнүгүүнүн уландысы, жаңы тапшырма эмес. Мурунку таблица туура түзүлгөн, эми аны бүтүрүп, дептериңе кандай жазуу керектигин так көрсөтөм.

1. Синтаксистик талдоо (сүйлөмдөр боюнча)

1. Дервиш жаратылышынан жумшак, тартынчаак адам эле.

   • Аныктооч: жумшак, тартынчаак.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

2. Дүйнөдөгү сулуу жана асыл нерселердин бардыгын барктап, сүйө билиш керек.

   • Аныктооч: сулуу жана асыл.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

3. Жанагы ачуу, катуу сөздөрдөн кийин мени атып салууга да акысы бар эле го.

   • Аныктооч: ачуу, катуу.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

4. Жашыл этек, ак чокулуу тоолорго карап, оозун ачып эстеп, керилип, чоюлуп алды.

   • Аныктооч: Жашыл этек, ак чокулуу.
   • Сөз түркүмү: татаал сын атоочтор (сын атооч + зат атоочтон жана сын атооч + сын атоочтон куралган).

5. Адамгерчиликтүү, боорукер адам өзүнүн адамгерчилиги жөнүндө ооз ачпайт.

   • Аныктооч: Адамгерчиликтүү, боорукер.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

6. Өрөөндө да, тоолордо да таптаза, кар жатат.

   • Бул сүйлөмдө бир өңчөй аныктооч жок. «Таптаза» — жалгыз аныктооч (сын атооч), «кар» — аныкталуучу сөз (зат атооч). Китептеги үтүр балким техникалык ката болушу мүмкүн, бирок маани боюнча бул жерде бир өңчөйлүк жок.

7. Өмүрүндө бирөөгө багынбаган, багынууну эч качан ойлобогон, тизе бүгүп бирөөлөргө жалынбаган Карабек Каныбектин бул кылганына жаны чыгып кете жаздады.

   • Аныктооч: бирөөгө багынбаган, багынууну эч качан ойлобогон, тизе бүгүп бирөөлөргө жалынбаган.
   • Сөз түркүмү: атоочтуктар (причастиелер).

8. Өзүмдү айкөл, күйүмчүл, боорукер адам катары көрсөтөйүн деп келгеним жок.

   • Аныктооч: айкөл, күйүмчүл, боорукер.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

9. Кайрымдуу, акылман, адил мырза делип, атагыңыз алда кайда кеткен экен.

   • Аныктооч: Кайрымдуу, акылман, адил.
   • Сөз түркүмү: сын атооч.

2. Дептерге кантип жазуу керек

Бир өңчөй аныктоочтордун астын түз сызык менен сызасың (мисалы: жумшак, тартынчаак). Ал эми алардын үстүнө же кашаанын ичине сөз түркүмүн жазасың:

1. Дервиш жаратылышынан жумшак, тартынчаак адам эле. (сын атооч)

3. Жалпы жыйынтык

• Сын атооч аркылуу туюнтулган бир өңчөй аныктоочтор: 1, 2, 3, 5, 8, 9-сүйлөмдөр.
• Татаал сын атооч аркылуу туюнтулган: 4-сүйлөм.
• Атоочтук аркылуу туюнтулган: 7-сүйлөм.
• Бир өңчөй аныктооч жок сүйлөм: 6-сүйлөм.

Бул талдоо сүрөттөгү текстке толук дал келет. Эгер 6-сүйлөмдүн үтүрү боюнча мугалим башкача талап кылса, ошого жараша оңдоп бере алабыз.

Бул — ошол эле 43-көнүгүүнүн сүрөтү, жаңы өзүнчө тапшырма эмес. Демек, мурунку теманын уландысы: бир өңчөй аныктоочторду таап, алардын сөз түркүмүн аныктоо.

Калың шрифт менен берилген сөздөр — асты сызылуучу бир өңчөй аныктоочтор.

Түшүндүрмө

• 4-сүйлөмдө «Жашыл этек» — сын атооч + зат атоочтон турган айкалыш; «ак чокулуу» — сын атооч + сын атооч. Экөө тең «тоолорго» деген сөздү аныктайт.
• 6-сүйлөмдө «Өрөөндө да, тоолордо да» — бир өңчөй бышыктоочтор, алар аныктооч эмес. «Таптаза» — жалгыз аныктооч, сын атооч. Сүрөттөгү «таптаза, кар» арасындагы үтүр басма катасы болушу мүмкүн; «таптаза кар» деп окуган туура.
• 7-сүйлөмдөгү аныктоочтор — -баган мүчөлүү атоочтуктар (причастиелер).

Эреже

Бир өңчөй аныктоочтор:

1. бир аныкталуучу сөзгө таандык болот;
2. бирдей суроого жооп берет;
3. ортосуна «жана» союзун койсо болот: жумшак жана тартынчаак, сулуу жана асыл.