Ушу 102 көнүгүүнү иште
Кыскача жооп: Бул көнүгүүдө «сөз → сөз айкашы → сүйлөм» тартибинде иштеп, акырында сүрөт боюнча аңгеме жазып, андагы сөз айкаштарын талдайбыз. Ойду толук жеткирүү үчүн сүйлөм керек: сөз нерсени атайт, сөз айкашы тактайт, сүйлөм бүтүн ойду билдирет.
1. Сөздөр
Бөлмөдөгү нерселер: такта, парта, отургуч, үстөл, китепкана, китеп, дептер, портрет, бор, гүл.
Кыймыл-аракеттер: окуйт, жазат, сүйлөшөт, тандайт, отурат, турат, угат.
2. Сөз айкаштары
| Сөз айкашы | Байланыш түрү | Грамматикалык мааниси |
|---|---|---|
| мугалимдин үстөлү | макулдашуу | таандык: кимдин үстөлү? |
| китеп окуу | башкаруу | толуктоочтук: эмнени окуу? |
| тактага жазуу | башкаруу | орун-толуктоочтук: эмнеге жазуу? |
| китепканадан тандоо | башкаруу | булак/орун: кайдан тандоо? |
| үн чыгарып окуу | жалгануу | аракеттин ыкмасы: кандай окуу? |
| тез жазуу | жалгануу | ыкма/темпи: кандай жазуу? |
| бала менен сүйлөшүү | башкаруу | биргелик: ким менен сүйлөшүү? |
Сөз айкаштары баш сөз жана багыныңкы сөздөн түзүлөт. Багыныңкы сөз баш сөздүн белгисин, объектисин, ордун же аракет ыкмасын тактайт. Ошондуктан «китеп» деген жалгыз сөз эле эмес, «китеп окуу» деген айкаш керек: ал эмнени окуу керектигин тактайт.
3. Сүрөт боюнча чакан аңгеме
Биз кыргыз тили жана адабияты бөлмөсүндөбүз. Бөлмөдө жашыл такта, мугалимдин үстөлү, парталар, отургучтар жана китепкана бар. Мугалим үстөлдүн артында отуруп, дептерге жазып жатат. Бир бала партада отуруп, китеп окуйт. Кыз окуучу бала менен сүйлөшүп турат. Экинчи бала китепканадан жаңы китеп тандап алып жатат.
4. Сүйлөмдөрдү сөз айкашы боюнча талдоо
«Мугалим үстөлдүн артында отуруп, дептерге жазып жатат.»
- «үстөлдүн артында» — баш сөзү «артында», багыныңкысы «үстөлдүн»; башкаруу; орун мааниси.
- «дептерге жазып жатат» — баш сөзү «жазып жатат», багыныңкысы «дептерге»; башкаруу; толуктоочтук маани.
- «мугалим ... жазып жатат» — ээ менен баяндооч; бул сөз айкашы эмес, сүйлөмдүн негизи.
«Бир бала партада отуруп, китеп окуйт.»
- «партада отуруп» — башкаруу; орун мааниси.
- «китеп окуйт» — башкаруу; толуктоочтук маани.
«Кыз окуучу бала менен сүйлөшүп турат.»
- «бала менен сүйлөшүп турат» — башкаруу; биргелик/коштошуу мааниси.
«Экинчи бала китепканадан жаңы китеп тандап алып жатат.»
- «китепканадан тандап алып жатат» — башкаруу; булак/орун мааниси.
- «жаңы китеп» — аныктоочтук байланыш; белги мааниси.
- «китеп тандап алып жатат» — башкаруу; толуктоочтук маани.
Жыйынтык: сөз — аталыш, сөз айкашы — тактоо, ал эми сүйлөм — бүтүн ой. Ойду толук жеткирүү үчүн сүйлөм колдонулат.
