Байыркы Кытай цивилизациясы на кыргызсклм конспект

Кыскача жооп: Байыркы Кытай цивилизациясы Хуанхэ (Сары дарыя) жана Янцзы дарыяларынын алабында пайда болгон. Анын негизин сугат дыйканчылыгы, иероглиф жазуусу, жибек өндүрүү, борборлошкон император бийлиги жана конфуцийчилик философия түзгөн.

Байыркы Кытай: кыска конспект

1. География жана пайда болушу

   • Цивилизация Хуанхэ жана Янцзы дарыяларынын боюнда өнүккөн.
   • Негизги кесип — дыйканчылык; дарыялардан сугат системалары курулган.
   • Тоолор жана чөлдөр Кытайдын айланасын бөлүп, өзүнчө өнүгүшүнө таасир эткен.

2. Мамлекеттер

   • Б.з.ч. 1600—1046-жж. — Шан (Инь) мамлекети.
   • Б.з.ч. 1046—256-жж. — Чжоу доору.
   • Б.з.ч. 221-ж. — Цинь Шихуанди Кытайды бириктирип, биринчи борборлошкон империяны түзгөн.
   • Б.з.ч. 206 — б.з. 220-жж. — Хань империясы.

3. Чарба

   • Дыйканчылык: таруу, күрүч, буудай өстүрүлгөн.
   • Жибек курт өстүрүп, жибек өндүрүшү өнүккөн.
   • Кол өнөрчүлүк, тоо-кен иши жана соода өнүккөн.

4. Коом жана бийлик

   • Башында «ван» — падыша, кийин император башкарган.
   • Коомдо ак сөөктөр, акимчилер, дыйкандар, кол өнөрчүлөр жана кулдар болгон.
   • Императордун бийлиги «Асмандын эрки» менен байланыштырылган.

5. Маданият жана илим

   • Иероглиф жазуусу пайда болгон; алгачкы белгилер сөөккө жазылган.
   • Жибек, кагаз, керамика өндүрүлгөн.
   • Кагаздын өндүрүшү Хань доорунда өркүндөгөн (салт боюнча Цай Лунь, б.з. 105-ж.).

6. Философия жана дин

   • Конфуций: коомдук тартип, улууга жана ата-энеге урмат, адеп-ахлак.
   • Даосизм: табигый жашоо, «дао» жолу.
   • Легизм: катуу мыйзам жана тартип.
   • Асманга жана ата-бабаларга сыйынуу күчтүү болгон.

7. Сырткы байланыш жана мурас

   • Хань доорунда Улуу жибек жолу аркылуу Батыш жана Орто Азия менен соода байланыштары өнүккөн.
   • Цинь доорунда Улуу Кытай дубалынын негизи курула баштаган.
   • Кытайдын жазуусу, философиясы, жибек жана кагаз технологиясы дүйнөлүк тарыхка таасир эткен.

Кантип түшүнүү керек

Конспект жазганда фактыларды жөн гана тизмелебей, себеп-натыйжа байланышын көрсөт:

• дарыялар → сугат → мол түшүм → шаарлардын өсүшү → мамлекеттин пайда болушу;
• Кытайдын биригиши → борборлошкон бийлик → чоң курулуштар жана сооданын өнүгүшү;
• конфуцийчилик → коомдогу тартип жана бийликке баш ийүү идеясы.

Ошондуктан конспектти мындай тартипте түзсөң болот: кайда? качан? эмне менен жашады? ким башкарды? эмне жаратты?

Өзүңдү текшер

• Хуанхэ кайсы дарыя? — Сары дарыя.
• Кытайды б.з.ч. 221-ж. ким бириктирген? — Цинь Шихуанди.
• Кагаз жана Улуу жибек жолу кайсы династия менен байланыштуу? — Хань.
• Конфуций эмнени үйрөткөн? — Тартип, урмат жана адеп-ахлак.

Ушул төрт фактыны айта алсаң, Байыркы Кытай цивилизациясынын негизги өзөгүн түшүнгөн болосуң.