Түшүндүрүп бере аласыңбы

Франциядагы Элдик фронт (1934–1938)

Себеби. 1929–1933-жылдардагы дүйнөлүк экономикалык кризистен Франция оор абалга түштү: жумушсуздук, жакырчылык. Ошону менен бирге фашисттик уюмдар күчөдү. 1934-жылы 6-февралда ультраоңчулдар Парижде бийликти басып алууга аракет кылышты.

Жооп. Жумушчулар, социалисттер жана коммунисттер «фашизмге бирге каршы турсак» деген принцип менен биригишет:

• 1934-жылы июлда коммунисттер менен социалисттер биримдик жөнүндө келишим түзөт;
• 1935-жылы 14-июлда Элдик фронт расмий түзүлөт (радикал-социалисттер да кошулат);
• 1936-жылы парламенттик шайлоодо Элдик фронт жеңип, өкмөттү Леон Блюм жетектейт.

Реформалары (Матиньон келишими, 1936-ж.):

• эмгек акы 7–15 % көтөрүлдү;
• жумуш күнү 40 саат, акы төлөнүүчү 2 жума отпуск;
• профсоюздардын укуктары кеңейди;
• банк, темир жол жана курал-жарак заводдору мамлекеттик көзөмөлгө алынды.

Эмне үчүн кармалбады? Кризис уланды, капитал чет өлкөгө качып кетти, франк кыйрады, ири буржуазия менен оңчул күчтөр каршылык көрсөттү. Ошондой эле коммунисттер менен социалисттердин ортосунда ички пикир келишпестиктер чыкты. 1937-жылы Блюм өкмөтү кулап, 1938-жылы Элдик фронт таркады.

Мааниси: Францияда фашизмдин бийликке келишине жол берилген жок, ошондой эле социалдык реформалардын негизи түзүлдү. «Элдик фронт» идеясы 1935-жылы Коминтерндин VII конгрессинде жалпы стратегия катары кабыл алынган.

Испаниядагы жарандык согуш (1936–1939)

Алдыңкы шарты. 1931-жылы монархия кулап, республика жарыяланды. Бирок жер реформасы ишке ашпай, армия, чиркөө жана помещиктер республикага каршы чыгышты. 1933–1935-жылдары оңчулдар бийликке келип, реформалар токтотулду.

Согуштун башталышы. 1936-жылы февралда Элдик фронт (солчул партиялар, социалисттер, коммунисттер, анархисттер) шайлоодо жеңет. 1936-жылы 17–18-июлда генерал Франсиско Франко баштаган аскердик козголоң башталат. Козголоң толук ийгиликсиз болбой, өлкө эки лагерге бөлүнөт — согуш башталат.

Ким кимди колдоду:

Негизги окуялар:

• 1936–1937-жж. — Мадридди коргоо;
• 1937-жылы 26-апрелде — немис авиациясы Герника шаарын бомбалады (Пикассонун атактуу картинасы);
• 1937-жылы март — Гвадалахара жанындагы салгылашуу;
• 1938-жылы — Эбро дарыясындагы салгылашуу;
• 1939-жылы 28-мартта Мадрид, 1-апрелде Франко толук жеңишин жарыялайт.

Ички кыйынчылык. Республиканын өзүндө анархисттер, коммунисттер жана социалисттер биримдикте боло албай, 1937-жылы Барселонада бири-бири менен кагылышкан — бул да жеңилүүнүн себеби болду.

Натыйжа: Испанияда Франконун диктатурасы орнойт (1975-жылга чейин), согушта 500 миңге жакын адам курман болот.

Салыштыруу (эң негизгиси)

Эстеп калуу үчүн 4 дата: 1934-ж. 6-февраль (Франциядагы фашисттик аракет), 1936-ж. 14-июль (Элдик фронт), 1936-ж. 17-июль (Испаниядагы козголоң), 1939-ж. 1-апрель (Франконун жеңиши).

Кайсы бөлүгү түшүнүксүз бойдон калды — ошону айтсаңыз, ошого токтолуп кененирээк түшүндүрөм.

Сүрөттөрдү көрдүм. Бул китептин 98–102-беттериндеги текст экен. Азыр мен китепте жазылгандарды тартиби менен, түшүнүктүү кылып бөлүп түшүндүрүп берем.

1. Франциядагы кризис жана саясий туруксуздук (98–99-беттер)

• Экономикалык кризис: 1930-жылдардын аягында Францияны кризис каптады. Айыл чарбага катуу тийди: азык-түлүктүн баасы төмөндөп, дыйкандар банктарга карыз болуп калды. Шаарларда жумушсуздук туруктуу мүнөзгө ээ болду.
• Саясий туруксуздук: 1929-жылдан 1932-жылга чейин оңчул партиялар бийликте болуп, 8 өкмөт алмашкан.
• Радикалдардын бийлиги: 1932-ж. шайлоодо социалисттер жана радикалдар жеңишке жетишкен. Бирок радикалдар да туруктуу боло алышкан эмес (1934-ж. чейин 6 өкмөт алмашкан). Алар убада кылган реформаларды жасабастан, каржы кризисин тартыштык менен чечүүгө аракет кылышкан (бюджетти кыскартуу, пенсияларды азайтуу, салыктарды көтөрүү).

2. Фашизм коркунучу жана 6-февралдагы окуя (99-бет)

• Германия менен Италияда фашисттик диктатуралардын орношу Францияга да коркунуч жараткан.
• Француз фашисттери коммунизмди жок кылууну, «чириген парламентти» жабууну жана бийликти басып алууну көздөшкөн. Негизги уюмдары: «Аксьон франсез» жана «Күжүрмөн кресттер».
• 1934-ж. 6-февраль: 40 миңге жакын фашист парламент отуруму болуп жаткан Бурбон сарайына кол салган. Полиция аран-аран токтотуп калган. Натыйжада радикал Даладьенин өкмөтү отставкага кетүүгө мажбур болгон.

3. Элдик фронттун түзүлүшү (100-бет)

• Жооп кайтаруу: Фашисттердин аракетине каршы 12-февралда 4,5 млн адам катышкан жалпы улуттук иш таштоо өткөн.
• Идеянын жаралышы: 1934-ж. октябрда коммунисттердин лидери Морис Торез «Элдик фронт» деген жаңы идеяны сунуштаган.
• 1935-ж. 14-июль: Бастилия күнүндө Парижде 500 миң адамдын демонстрациясы болгон. Коммунисттердин (М. Торез), социалисттердин (Л. Блюм) жана радикалдардын (Э. Даладье) лидерлери бир катарда барышкан. Бул күн Элдик фронттун түзүлгөн күнү катары кабыл алынган.

4. Шайлоо жана Леон Блюмдун реформалары (100–101-беттер)

• 1936-ж. апрель-май: Парламенттик шайлоодо Элдик фронт жеңишке жетип, 57% добуш алган. Тарыхта биринчи жолу социалист Леон Блюм премьер-министр болгон.
• Матиньон келишими: Профсоюздар менен сүйлөшүүнүн негизинде эмгек акы 7–15% көтөрүлүп, 40 сааттык жумуш жумасы жана акы төлөнүүчү эс алуу (отпуск) киргизилген.
• Темир жолдун бир бөлүгү жана Француз банкы мамлекеттештирилген.

5. Элдик фронттун кулашы (101–102-беттер)

• Себептери: Ички пикир келишпестиктер жана тышкы саясаттагы кыйынчылыктар.
• Испаниядагы согуш: 1936-ж. июлда Франконун козголоңу башталганда, Франция Улуу Британиянын «кийлишпөө» саясатын колдогон. Коммунисттер муну катуу сындашкан.
• Мюнхен келишими (1938-ж. 30-сентябрь): Франция Чехословакиянын Судет облусун Германияга берүүгө макул болгон (Даладье кол койгон).
• Натыйжа: Бюджеттик тартыштыктан улам реформалар токтоп, 1938-ж. апрелде Блюмдун өкмөтү кеткен. Ноябрда радикалдык партия Элдик фронттон расмий түрдө чыккан.
• Трагедия: 1940-ж. 14-июнда немис аскерлери Парижге кирип, Франция жеңилүүсүн мойнуна алган.
• Мааниси: Элдик фронт Францияда фашизмдин бийликке келишине жол бербей, ири социалдык реформаларды жасап калтырган.

6. Испаниядагы жарандык согуштун башталышы (102-бет)

• Китептин ушул бетинин аягында гана Испания тууралуу айтыла баштайт.
• XX кылымдын башында Испания Европадагы эң начар өнүккөн өлкөлөрдүн катарында болгон. 1932-ж. чейин (кийинки тарыхый маалыматтарда 1931-ж.) монархия болгон.
• 1929–1932-жж. экономикалык кризис саясий кризиске айланып, иш таштоолор жана дыйкандардын көтөрүлүштөрү башталган.

Кыскача айтканда: Китепте Франциядагы Элдик фронттун кантип түзүлгөнү, эмне үчүн кулагыны жана анын оң жана терс жактары баяндалат. Ал эми Испаниядагы согуш тууралуу кийинки барактардан окуй турган болушуңуз керек.

Эгер кийинки барактарды (Испания бөлүгүн) да сүрөткө тартып жиберсеңиз, аны да ушундай эле түшүнүктүү кылып ачып берем. Кайсы бөлүгүн кененирээк түшүндүрүшүмдү каалайсыз?

Албетте. Төмөндөгүн оозеки айтып берүүгө ылайыктап жаздым: башында план, анан байланыштуу текст, аягында даталар жана мүмкүн болгон суроолорго кыска жооптор.

Айтып берүү планы

1. Франциядагы экономикалык кризис жана саясий туруксуздук
2. Фашизм коркунучу жана 1934-жылдын 6-февралындагы окуя
3. Элдик фронттун түзүлүшү жана 1936-жылкы жеңиши
4. Леон Блюмдун реформалары
5. Элдик фронттун кулашы жана тарыхый мааниси
6. Испания: республикадан жарандык согушка

Негизги түшүнүк: Элдик фронт — фашизмге каршы турү үчүн коммунисттер, социалисттер жана радикал-социалисттер биригип түзгөн саясий блок.

Айтып берүү тексти

Киришүү. Мен Франциядагы Элдик фронт жана Испаниядагы жарандык согуш тууралуу айтып берейин. Бул эки окуя бири-бири менен тыгыз байланышта, анткени экөө тең 1930-жылдардагы фашизм коркунучуна каршы күрөштүн алкагында болгон.

1. Франция кризисте. 1930-жылдары дүйнөлүк экономикалык кризис Францияга да келди. Ал өзгөчө айыл чарбага катуу тийди: азык-түлүктүн баасы төмөндөп, дыйкандар банктарга карыз болуп калды, шаарларда жумушсуздук туруктуу көйгөйгө айланды. Кризис саясий туруксуздукту күчөттү: 1929-жылдан 1932-жылга чейин оңчул партиялар бийликте болуп, ошол аралыкта сегиз өкмөт алмашкан. 1932-жылы шайлоодо радикалдар менен социалисттер жеңишке жетишкен, бирок алар да туруктуулукту сактай алышкан эмес — 1934-жылга чейин дагы алты өкмөт алмашкан. Радикалдар убада кылган реформаларды жасабастан, кризисти тартыштык менен чечүүгө аракет кылышкан: бюджетти кыскартып, пенсияларды азайтып, салыктарды көтөрүшкөн. Бул элдин нааразылыгын гана күчөткөн.

2. Фашизм коркунучу жана 6-февраль. Германия менен Италияда фашисттик диктатуралардын орношу Францияга да түз коркунуч жараткан. Француз фашисттери коммунизмди жок кылууну, «чириген парламентти» жабууну жана бийликти күч менен басып алууну көздөшкөн. Алардын негизги уюмдары «Аксьон франсез» жана «Күжүрмөн кресттер» болгон. 1934-жылдын 6-февралында кырдаал чыңалды: 40 миңге жакын фашист парламент отуруму болуп жаткан Бурбон сарайына кол салган. Полиция аран-аран токтотуп калган, бирок натыйжада радикал Даладьенин өкмөтү отставкага кетүүгө мажбур болгон. Башкача айтканда, фашисттер бийликти басып ала албаса да, өкмөттү кулата алышкан.

3. Элдик фронттун түзүлүшү. Фашисттердин аракетине жооп катары 12-февралда 4,5 миллион адам катышкан жалпы улуттук иш таштоо өткөн. Бул жумушчу кыймылынын күчүн көрсөткөн. 1934-жылдын октябрында коммунисттердин лидери Морис Торез «Элдик фронт» деген жаңы идеяны сунуштаган: фашизмге каршы күрөштө коммунисттер, социалисттер жана радикалдар бирге аракет кылышы керек. 1935-жылдын 14-июлунда, Бастилия күнүндө, Парижде 500 миң адамдын демонстрациясы болгон. М. Торез, Л. Блюм жана Э. Даладье бир катарда барышкан. Ошол күн Элдик фронттун түзүлгөн күнү катары кабыл алынган.

4. Жеңиш жана реформалар. 1936-жылдын апрель-май айларындагы парламенттик шайлоодо Элдик фронт жеңишке жетип, 57 пайыз добуш алган. Тарыхта биринчи жолу социалист Леон Блюм премьер-министр болгон. Анын өкмөтү профсоюздар менен сүйлөшүү жүргүзүп, Матиньон келишимине кол койгон. Ага ылайык эмгек акы 7–15 пайызга көтөрүлүп, 40 сааттык жумуш жумасы жана акы төлөнүүчү эс алуу киргизилген. Ошондой эле темир жолдун бир бөлүгү жана Француз банкы мамлекеттештирилген. Бул реформалар жумушчулардын абалын олуттуу жакшырткан.

5. Кулашы жана мааниси. Бирок Элдик фронт узакка созулган жок. Себептери эки топко бөлүнөт. Биринчиден, ички пикир келишпестиктер: коммунисттер, социалисттер жана радикалдар тышкы саясатта да, ички маселелерде да бирдей позицияда тура алышкан эмес. Экинчиден, тышкы саясий кыйынчылыктар. 1936-жылы июлда Испанияда Франконун козголоңу башталганда, Франция Улуу Британиянын «кийлишпөө» саясатын колдогон, коммунисттер муну катуу сындашкан. 1938-жылдын 30-сентябрында Франция Мюнхен келишимине кол коюп, Чехословакиянын Судет облусун Германияга берүүгө макул болгон. Бюджеттик тартыштыктан реформалар токтоп, 1938-жылдын апрелинде Блюмдун өкмөтү кеткен, ноябрда радикалдык партия Элдик фронттон расмий түрдө чыккан. Элдик фронт таркаган. 1940-жылдын 14-июнунда немис аскерлери Парижге кирип, Франция жеңилүүсүн мойнуна алган. Ошентсе да Элдик фронттун тарыхый мааниси чоң: ал Францияда фашизмдин бийликке келишине жол бербей, ири социалдык реформаларды жасап калтырган.

6. Испания. Испанияга келсек, XX кылымдын башында ал Европадагы эң начар өнүккөн өлкөлөрдүн катарында болгон, 1931-жылга чейин монархия сакталып турган. 1929–1932-жылдардагы экономикалык кризис саясий кризиске айланып, иш таштоолор жана дыйкандардын көтөрүлүштөрү башталган. Бул окуялар кийинки барактарда кеңири берилет.

Жыйынтык. Демек, Франциядагы Элдик фронт — фашизмге каршы демократиялык күчтөрдүн биригүүсүнүн ийгиликтүү үлгүсү. Ал бийликти күч менен басып алууга жол бербей, социалдык реформаларды жасады, бирок ички биримдиктин жетишсиздигинен узакка тура албады.

Эсте калтыруу үчүн даталар

• 6.02.1934 — фашисттердин Бурбон сарайына кол салуусу
• 12.02.1934 — 4,5 млн адам катышкан жалпы иш таштоо
• 14.07.1935 — Элдик фронттун түзүлүшү
• апрель–май 1936 — шайлоодо жеңиш, Блюмдун өкмөтү
• 1936, июль — Испаниядагы козголоң
• 30.09.1938 — Мюнхен келишими
• 14.06.1940 — немис аскерлеринин Парижге кириши

Мүмкүн болгон суроолорго кыска жооп

• Эмне үчүн фашисттер 6-февралда ийгиликке жетишпеди? Полиция тосуп калган, ал эми 12-февралдагы жалпы иш таштоо жумушчулардын биримдигин көрсөтүп, каршылыкты күчөткөн.
• Элдик фронт эмне үчүн кулады? Ички пикир келишпестиктер, экономикалык кыйынчылыктар жана тышкы саясаттагы компромисстер (Мюнхен келишими).
• Реформалардын эң маанилүүсү кайсы? 40 сааттык жумуш жумасы, акы төлөнүүчү отпуск жана эмгек акынын көтөрүлүшү — булар бүгүнкү эмгек укугунун негизин түзгөн.

Айтып берүү убактысы 3–4 мүнөт болсо, 1–4-пункттарды толук, 5-пунктту кыскартып, 6-пунктту бир-эки сүйлөм менен айтсаңыз жетиштүү. Кааласаңыз, ошол 3 мүнөттүк кыска вариантын өзүнчө жазып берем.

Албетте, кошуп берем. Төмөнкү текст мурунку айтып берүүнүн уландысы — ошол эле стилде, оозеки айтууга ылайыкталган.

Планга кошула турган пункттар

7. Испанияда Элдик фронттун жеңиши жана аскердик козголоң
8. Тышкы кийлигишүү: Германия менен Италиянын жардамы
9. «Кийлишпөө» саясаты жана эл аралык ыктыярдуулар
10. СССРдин жардамы жана анын натыйжалары
11. Согуштун жыйынтыгы жана сабактары

Айтып берүү текстинин уландысы

7. Испанияда Элдик фронт жана козголоң. Республика жарыялангандан кийин Испанияда фашисттик кыймылдардын таасири өсө баштаган. «Испандык фалангачылар» деп аталган фашисттик партия «катуу тартипти жана бийликке кайтууну» талап кылган. Фашисттердин күчөшү, тескерисинче, солчул партиялардын биригүүсүн тездеткен: 1936-жылы социалисттер, коммунисттер, республикачылар жана солчул кошуундар биригип, Элдик фронтту түзүшкөн. Ошол эле жылдын февралындагы шайлоодо Элдик фронт жеңип чыккан. Бирок фашисттик партия буга моюн сунбастан, төңкөрүш даярдай баштаган. Генерал Франко баштаган козголоң 1936-жылдын 17-июлунда башталган. Ошол күндөн тартып Испанияда жарандык согуш башталып, ал тез эле өлкөнүн ички иши эмес экени түшүнүктүү болгон: анда демократия менен фашизмдин ортосундагы күрөш жүрүп жаткан. Тигил же бул тараптын жеңишине карап, дүйнөнүн алдында эки жол — эркин демократия же фашисттик диктатура — турганы айкын болгон.

8. Германия менен Италиянын жардамы. Германия менен Италия согуштун алгачкы күндөрүнөн тартып Франконун тарабына жардам бере башташкан. 1936-жылдын июлунун аягында алар Испанияга 20 жүк ташуучу самолёт жөнөтүшкөн — бул Франконун аскерлерин Мароккодон (козголоң ошол жерден башталган) Испанияга ташуу үчүн керек болгон. Андан кийин заманбап куралдарды үзгүлтүксүз жөнөтүп турушкан. Италиялык жана немис учкучтары, танкисттери да салгылашууларга түз катышкан. Башкача айтканда, Франко өз күчү менен эмес, эки фашисттик мамлекеттин колдоосу менен согушкан.

9. «Кийлишпөө» саясаты жана эл аралык ыктыярдуулар. АКШ жана европалык өлкөлөр Испаниядагы согушту өлкөнүн ички иши деп жарыялап, катуу бейтараптыкты сактай тургандыктарын ошол замат билдиришкен. Бирок бул бейтараптык республикага зыян гана алып келген: Франко Германия менен Италиядан курал алып турган, ал эми республикага расмий жардам келген эмес. Ошентсе да «кийлишпөө» саясаты көптөгөн ыктыярдуулардын Испанияга барышына тоскоолдук кыла алган эмес. Республиканын катарында америкалыктар жана француздар, шведдер жана чехтер, ал тургай немис жана италиялык антифашисттер да согушкан. Алар үчүн бул чет өлкөнүн иши эмес, фашизмге каршы жеке күрөш болгон.

10. СССРдин жардамы. СССР да алгач өзүн бейтарап деп жарыялаган, бирок 1936-жылдын октябрында эле испан республикасына курал-жарак жөнөтө баштаган. Бардыгы болуп Испанияга советтик адистердин саны 3 миңге жакын болгон. Республикачыларга 806 самолёт, 362 танк, 120 броневик, 1555 замбирек жана 500 миң мылтык берилген. Советтик учкучтар да согуштук иштерге катышкан. Ошону менен бирге Испаниядагы советтик таасир күчөп, испан коммунисттеринин саясий салмагы өскөн — алар республиканын ичиндеги бардык аракеттерди көзөмөлдөп турушкан. Бул республика лагеринин ичиндеги ички талаш-тартыштарды да күчөткөн.

11. Жыйынтык жана сабактар. Ошентип, Испания фашизм менен демократиянын күчтөрү ачык кармашкан биринчи майдан болуп калган. Ошол учурдагы кырдаалга байланыштуу СССР демократиялык күчтөрдү колдогон. Бул кармашуу 1939-жылдын мартында Франконун жеңиши менен аяктаган. Бирок согуштун башталышы эл аралык мамилелерде жаңы доордун келе жатканын билдирген: агрессия жана милитаризм күчтөрү кенири чабуулга өтүшкөн. Ошондуктан аларга каршы турган тынчтык күчтөрдүн жана демократиянын тарапкерлеринин биригиши маанилүү маселе болуп калган.

Сандарды эстеп калуу таблицасы

Мүмкүн болгон суроолорго кыска жооп

• Эмне үчүн Испаниядагы согуш эл аралык мүнөз алды? Германия менен Италия Франкону ачык колдоп, СССР республикага курал жөнөткөн; согуш демократия менен фашизмдин кармашуусуна айланган.
• «Кийлишпөө» саясаты кимге пайдалуу болду? Франкого: ал сырттан курал алып турган, ал эми республика расмий жардамсыз калган.
• СССРдин жардамынын терс жагы бар беле? Бар. Советтик таасирдин күчөшү республиканын ичиндеги коммунисттер менен анархисттердин ортосундагы кагылышты тереңдеткен.
• Согуштун негизги сабагы эмне? Агрессияга каршы тынчтык күчтөрдүн биримдиги зарыл; бөлүнгөн каршылык фашизмдин жеңишине жол ачат.

Эгер кааласаңыз, мурунку бөлүк менен ушуну бириктирип, бир бүтүн 5–6 мүнөттүк айтып берүү текстин (же кыскартылган 3 мүнөттүк вариантын) даярдап берем — доскада жооп берүүгө ыңгайлуу болот.