Ин мавзуро накл кун
Мухтасар: Ҳамтаъсироти ҷисмҳо — ин таъсири мутақобили ду ҷисм ба якдигар. Ҷисм ҳолати ҳаракати худро на «худазхуд», балки танҳо дар натиҷаи таъсири ҷисми дигар тағйир медиҳад. Ҳар таъсир ҷавобӣ дорад: агар як ҷисм ба дигаре таъсир расонад, худаш низ аз он таъсир мебинад.
Асоси мавзуъ
Таҷрибаи аробачаҳо.
Дар аробача лавҳачаи чандири филизӣ часпонда, онро хам карда бо ришта мебанданд. Агар риштаро сӯзонем:- аробача танҳо бошад — аз ҷой намеҷунбад;
- дар паҳлӯяш аробачаи дуюм бошад — ҳар ду ба самтҳои муқобил ҳаракат мекунанд.
Хулоса: ҳаракат аз ҳамтаъсир ба вуҷуд меояд. Аробачаи якум аз он сабаб ҳаракат кард, ки аробачаи дуюм ба он таъсир расонд ва таъсири ҷавобӣ гирифт.
Таҷрибаи кураҳо.
Ду кураи овезонро мегирем. Яке аз онҳоро каме дур карда, меравонем. Он ба кураи дуюм мезанад: кураи якум қарор мегирад, кураи дуюм ба ҳаракат медарояд. Ин низ ҳамтаъсироти ҷисмҳост: як ҷисм ба дигаре «такон» медиҳад ва худаш таъсири баръакс мебинад.Қоидаи асосӣ.
Дар китоб чунин гуфта шудааст:«Ҳар як ҷисм, агар ба ҷисми дигар таъсир расонад, дар ҷавоби таъсири худ таъсир мебинад».
Яъне таъсирҳо ҳамеша ҷуфт мебошанд: таъсири ҷисми якум ба дуюм ва таъсири ҷавобии дуюм ба якум. Онҳо ҳамзамон рӯй медиҳанд.
Вобастагӣ ба масса.
Ҳангоми ҳамон як таъсир ҷисми сабуктар суръаташро зиёдтар тағйир медиҳад, ҷисми вазнинтар камтар. Мисол: тӯбро ба девор занем — тӯб бозмегардад, вале девор амалан тағйир намеёбад, чунки массааш хеле калон аст.
Чӣ тавр вазифаҳои монандро ҳал кунем
- Муайян кун, кадом ҷисмҳо ба якдигар таъсир мекунанд.
- Таъсирро ҳамчун ҷуфт нишон деҳ: «ҷисми А ба ҷисми Б» ва «ҷисми Б ба ҷисми А».
- Бубин, оё ҷисм бо ҷисми дигар — замин, ҳаво, об, даст ва ғайра — таъсир дорад. Бе ҳамтаъсир суръат тағйир намеёбад.
- Агар массаҳо гуногун бошанд, дар хотир дор, ки ҷисми сабуктар тезтар ҳаракат мегирад.
Санҷиш: Таҷрибаи аввал дуруст аст: аробачаи танҳо аз ҷой наҷунбид, чунки ҷисми дигар ба он таъсир нарасонд. Вақте аробачаи дуюмро гузоштем, ҳар ду ҳаракат карданд — ин маҳз ҳамтаъсироти ҷисмҳоро нишон медиҳад.
Обсуждение
2 сообщенияШасти ҳаракат чист
Мухтасар
Шасти ҳаракат (инерция) — ин хосияти ҷисм аст, ки ҳолати оромӣ ё ҳолати ҳаракати худро нигоҳ медорад, то замоне ки ҷисми дигар ба он таъсир нарасонад. Яъне ҷисм худазхуд суръати худро тағйир дода наметавонад: наметавонад аз ҷои худ ба ҳаракат дарояд ва наметавонад ҳаракатро якбора бас кунад.
Аз рӯи матни дарсӣ
Дар §4.1 мисолҳо оварда шудаанд: санге, ки солҳо дар ҳавлӣ хоб аст; китобе, ки ба даст гирифта нашудааст; тӯбе, ки то зада нашавад, аз ҷой намеҷунбад. Ҳамаи ин нишон медиҳанд, ки ҷисмҳо ҳолати оромии худро нигоҳ медоранд, то даме ки ҷисми дигар ба онҳо таъсир нарасонад.
Арасту ва Галилей
- Арасту (Юнони қадим) фикр мекард, ки ҳолати оромӣ ҳолати табиии ҳама ҷисмҳост ва барои ҳаракат доимӣ қувва лозим аст. Ӯ дид, ки ҷисми таконгирифта рафта-рафта қарор мегирад.
- Галилей ин ақидаро такмил дод: ҳолати дар ҳаракат будан низ барои ҷисм ҳолати табиӣ аст. Сабаби он ки ҷисмҳо дар рӯи Замин меистанд, соиш аст, на «табиати оромӣ».
Таҷрибаи муҳим — сако дар тахтачаи мойил
Дар китоб таҷрибае оварда шудааст: сако (чархча) аз тахтачаи мойил сар дода мешавад ва дар сатҳҳои гуногун ҳаракат мекунад:
| Сатҳ | Соиш | Масофа |
|---|---|---|
| Коғази ғеҷдор (сунбода) | зиёд | кам — зуд меистад |
| Сатҳи ҳамвори миз | камтар | дуртар меравад |
| Шишаи ҳамвор | аз ҳама кам | аз ҳама дуртар меравад |
Хулоса: ҳар қадар соиш кам бошад, ҳамон қадар ҷисм дуртар ҳаракат мекунад. Агар соиш тамоман набошад, ҷисм бо суръати доимӣ бениҳоят дароз ҳаракат мекард. Ҳамин тавр, барои нигоҳ доштани ҳаракат қувва лозим нест — қувва танҳо барои тағйир додани суръат лозим аст.
Мисоли ададӣ аз китоб
Мошине, ки дар роҳи ҳамвор бо суръати 50 км/соат ҳаракат мекунад, пас аз хомӯш кардани мотор якбора намеистад, балки қариб 300 м роҳ мепаймояд. Ин низ зуҳури шасти ҳаракат аст.
Чӣ тавр фарқ кунем
- Шаст — хосияти ҷисм (худ ҳолатро нигоҳ медорад).
- Қувва — сабаби беруна, ки суръатро тағйир медиҳад.
- Ҳаракат бо шаст — ҳаракат бе таъсири қувваҳои беруна (масалан, дар кайҳон).
Санҷиш: агар дар вазифа пурсида шавад, ки «чаро мошин пас аз хомӯш кардани мотор якбора намеистад?» — ҷавоб: ба сабаби шасти ҳаракат; он танҳо аз ҳисоби соиш ва муқовимати ҳаво оҳиста-оҳиста меистад.
