Суроолорго жооп
Кыскача жооп
- Булчуңдар дене кыймылын, тик турушту, дем алууну, ички органдардын ишин жана жылуулук бөлүп чыгарууну камсыз кылат.
- Ооба, айырмасы бар: скелет булчуңдары эркин кыскарат жана тез чарчайт; жүрөк булчуңу автоматтык, ритмдүү иштейт.
- Булчуң энергияны АТФ аркылуу алат. АТФ глюкоза, гликоген жана майлардын аэробдук жана анаэробдук ажыроосунан калыбына келет.
- Чарчоо — узак иштөөдөн кийин булчуңдун ишке жөндөмдүүлүгүнүн убактылуу төмөндөшү.
- Активдүү эс алуу — толук тынч албай, башка иш түрүнө өтүү. Мисалы, жазуудан кийин дене көнүгүүсүн жасоо.
- Кыймылды булчуң ткандары камсыз кылат. Алардын негизги өзгөчөлүгү — кыскаруу жөндөмү.
1. Булчуңдардын кызматы
Булчуңдардын негизги касиети — кыскаруу. Кыскарганда алар сөөктөрдү тартып, дене кыймылын пайда кылат. Ошондой эле:
- тик турушту сакташат;
- дем алууга катышат;
- ички органдарды коргоого жардам берет;
- тамак сиңирүү, кан айлануу сыяктуу иштерди камсыз кылат;
- булчуңдар иштегенде жылуулук бөлүнөт.
2. Скелет жана жүрөк булчуңдарынын айырмасы
| Белгиси | Скелет булчуңу | Жүрөк булчуңу |
|---|---|---|
| Башкарылышы | Эркин, нерв буйругу менен кыскарат | Автоматтык, өз ритми менен иштейт |
| Түзүлүшү | Узун жипчелүү, көп ядролуу клеткалар | Тармакталган клеткалар, атайын дисктер |
| Чарчоосу | Тез чарчайт | Дээрлик чарчай бербейт, тынымсыз иштейт |
Экөө тең туурасынан сызылган булчуң ткандарына кирет, бирок башкарылышы жана түзүлүшү менен айырмаланат.
3. Булчуң энергия менен кантип камсыз болот?
Булчуңдун түздөн-түз энергия булагы — АТФ. АТФтын запасы аз, ошондуктан ал үзгүлтүксүз калыбына келет:
- креатин фосфат — өтө тез, бирок кыска убакытка жардам берет;
- анаэробдук ажыроо — кычкылтек жетпегенде глюкозадан АТФ пайда болуп, сүт кычкылы топтолот;
- аэробдук дем алуу — кычкылтек катышып, глюкоза, гликоген жана майлар митохондрияда толук ажырайт; көп АТФ пайда болот.
Кан аркылуу булчуңдарга глюкоза жана кычкылтек келип, көмүр кычкыл газы жана башка заттар чыгарылат.
4. Чарчоо деген эмне?
Чарчоо — бул узак же катуу иштөөдөн кийин пайда болгон убактылуу абал: булчуң күчү азаят, кыймылдын тездиги жана тактыгы төмөндөйт. Себептери: АТФтын азайышы, сүт кычкылы жана башка заттардын топтолушу, нерв системасынын чарчоосу. Чарчоо — организмдин «эс ал» деген коргоочу белгиси.
5. Активдүү эс алуу
Активдүү эс алуу — жатып тынч алуу эмес, иш түрүн алмаштыруу. Мисалы, окуп-жазгандан кийин сейилдөө же гимнастика жасоо. Ошондо кан айлануу жакшырат, кычкылтек тез келет, чарчоо азаят. Ошондуктан активдүү эс алуу көбүнчө толук тынч алуудан тезирээк калыбына келтирет.
6. Кыймылды камсыз кылган ткандардын өзгөчөлүгү
Кыймылды булчуң ткандары камсыз кылат. Алардын клеткаларында актин жана миозин деген кыскаруучу жипчелер бар. Нервден келген сигнал жана АТФ энергиясынын эсебинен бул жипчелер бири-бирине жылжып, булчуң кыскарат. Ошондуктан булчуң ткандарынын негизги өзгөчөлүгү — дүүлүккө жооп берип, кыскаруу жөндөмү.
Сөөктүн формасы да кыймылга байланыштуу: жазы сөөктөр органдарды коргоп, булчуңдарга кенен бекитүү ордун берет; узун сөөктөр болсо рычаг болуп, кыймылдын диапазонун жана тездигин жогорулатат.
Өзүңдү текшер:
- Ар бир жоопто «эмне үчүн?» деген байланыш барбы?
- Скелет булчуңунун «эркин», жүрөк булчуңунун «автоматтык» экени айтылдыбы?
- Энергия булагы катары АТФ жана кычкылтектин ролу эске алындыбы?
- Активдүү эс алуу «башка иш түрүнө өтүү» деп түшүндүрүлдүбү?
