Селжук империясы
Қысқа жауап
Селжүк империясы — XI ғасырда Орталық Азиядан шыққан оғыз-түрік тайпалары құрған, Хорасаннан Кіші Азияға дейінгі жерді қамтыған ірі мұсылман-түркі мемлекеті. Негізін Тұғрыл бек қалады (1037/1040), астанасы — Нишапур, кейін Исфахан; ресми тілі — парсы, діні — ислам.
Негізгі кезеңдер
| Жыл | Оқиға | Маңызы |
|---|---|---|
| 1040 | Данданакан шайқасы — Ғазнауилерді жеңу | Хорасан алынып, Тұғрыл бек сұлтан атанды |
| 1055 | Бағдатты алу | Аббас халифінің саяси қамқоршысына айналды |
| 1071 | Манцикерт (Малазгирт) шайқасы — Алп Арслан Византияны талқандады | Кіші Азияға жол ашылып, Рум (Конья) сұлтандығы құрылды |
| 1072–1092 | Мәлік шах тұсы | «Селжүк ренессансы»: Низамия медреселері, иқта жүйесі, Омар Хайям |
| 1092 | Мәлік шахтың өлімі | Тақ таласы, ыдырау басталды |
| 1141 | Катван даласы — қарақытайлар | Шығыс бөлігі әлсіреді |
| 1194 | Соңғы ұлы сұлтан Тұғрыл III-нің қазасы | Ұлы Селжүк империясы жойылды |
| 1243 / 1308 | Көсе Дағ — моңғолдар / Рум сұлтандығының құлауы | Селжүк дәуірі аяқталды |
Принцип: неге күшейді, неге әлсіреді
Күшею себептері: көшпелі атты әскердің жылдамдығы мен тәртібі; иқта жүйесі (әскерилерге жерден түскен кіріс — адал қызмет үшін); халифатпен одақ (діннің қолдауы); Византия мен Ғазнауилердің әлсіздігі; Иран қалаларының сауда байлығы.
Әлсіреу себептері: таққа мұрагерлік жүйесінің болмауы — мемлекет ұлыстарға бөлініп кетті; иқта жерлерінің мұрагерлік меншікке айналуы — орталық билік әлсіреді; крест жорықтары; моңғол шапқыншылығы.
👉 Бұл — кез келген империяны сипаттаудың әмбебап схемасы: құрылуы → гүлденуі → ыдырау себептері → мұрасы.
Мұрасы
Түркі-ислам синтезі, парсы әкімшілік дәстүрі, медресе жүйесі, сельджук сәулеті (күмбез, керуен-сарай, мынау минареттер), сондай-ақ Осман империясының саяси негізі.
Өзіңді тексер
- 1071 жылғы шайқас қайда және кімдер арасында болды? → Манцикерт, Алп Арслан мен Византия.
- Рум сұлтандығы қалай пайда болды? → Манцикерт жеңісінен кейін Кіші Азиядағы жерлерде.
- Неге 1092 жылдан кейін ыдырау тездеді? → Мұрагерлік жүйесі жоқ, ұлыстарға бөліну.
Обсуждение
10 сообщенийКыргызча
Кыргызча🤦♀️
Кыргызча🤦♀️
Кыска жооп
Сельжук империясы — XI кылымда Борбордук Азиядан чыккан огуз-түрк уруулары түзгөн, Хорасандан Кичи Азияга чейинки жерлерди камтыган ири мусулман-түрк мамлекети. Негизин Тогрул бек түптөгөн (1037/1040), борбору — Нишапур, кийин Исфахан; расмий тили — перс тили, дини — ислам.
Негизги этаптар
| Жыл | Окуя | Мааниси |
|---|---|---|
| 1040 | Данданакан салгылашуусу — Газнавийлерди жеңүү | Хорасан алынып, Тогрул бек султан аталды |
| 1055 | Багдадды алуу | Аббас халифасынын саясий колдоочусуна айланды |
| 1071 | Манцикерт (Малазгирт) салгылашуусу — Алп Арслан Византияны талкалады | Кичи Азияга жол ачылып, Рум (Конья) султандыгы түзүлдү |
| 1072–1092 | Мелик шах мезгили | «Сельжук ренессансы»: Низамия медреселери, икта системасы, Омар Хайям |
| 1092 | Мелик шахтын өлүмү | Так талашы, ыдыроо башталды |
| 1141 | Катван талаасы — кара кытайлар | Чыгыш бөлүгү начарлады |
| 1194 | Акыркы улуу султан Тогрул III-нүн өлүмү | Улуу Сельжук империясы жоюлду |
| 1243 / 1308 | Көсе Даг — моңголдор / Рум султандыгынын кулашы | Сельжук доору аяктады |
Принцип: эмне үчүн күчөдү, эмне үчүн начарлады
Күчөө себептери: көчмөн атчан аскердин ылдамдыгы жана тартиби; икта системасы (аскерлерге жерден түшкөн киреше — ак ниет кызмат үчүн); халифат менен союз (диндин колдоосу); Византия менен Газнавийлердин начардыгы; Иран шаарларынын соода байлыгы.
Начарлоо себептери: такка мураскерлик системасынын жоктугу — мамлекет улустарга бөлүнүп кетти; икта жерлеринин мураскерлик менчикке айланышы — борбордук бийлик начарлады; крест жортуулдары; моңгол баскынчылыгы.
👉 Бул — ар кандай империяны сүрөттөөнүн универсалдуу схемасы: түзүлүшү → гүлдөөсү → ыдыроо себептери → мурасы.
Мурасы
Түрк-ислам синтези, перс административдик салты, медресе системасы, сельжук архитектурасы (күмбөз, кербен-сарай, минареттер), ошондой эле Осмон империясынын саясий негизи.
Өзүңдү текшер
- 1071-жылкы салгылашуу кайда жана кимдердин ортосунда болду? → Манцикерт, Алп Арслан менен Византия.
- Рум султандыгы кантип пайда болду? → Манцикерт жеңишинен кийин Кичи Азиядагы жерлерде.
- Эмне үчүн 1092-жылдан кийин ыдыроо тездеди? → Мураскерлик системасы жок, улустарга бөлүнүү.
Кыскача жооп
Селжук империясы — XI кылымда Орто Азиядан чыккан огуз-түрк уруулары түзгөн, Хорасандан Кичи Азияга чейинки жерлерди камтыган ири мусулман-түрк мамлекети. Негизин Тогрул бек түзгөн (1037/1040), борбору — Нишапур, кийин Исфахан; расмий тили — парсы, дини — ислам.
Негизги этаптар
| Жыл | Окуя | Мааниси |
|---|---|---|
| 1040 | Данданакан салгылашуусу — газневилерди жеңүү | Хорасан алынып, Тогрул бек султан аталды |
| 1055 | Багдадды алуу | Аббас халифасынын саясий коргоочусуна айланды |
| 1071 | Манзикерт (Малазгирт) салгылашуусу — Алп Арслан Византияны талкалады | Кичи Азияга жол ачылып, Рум (Кония) султандыгы түзүлдү |
| 1072–1092 | Малик шах тушунда | «Селжук ренессансы»: Низамия медреселери, икта системасы, Омар Хайям |
| 1092 | Малик шахтын өлүмү | Так талашы, ыдыроо башталды |
| 1141 | Катван талаасы — кара кытайлар | Чыгыш бөлүгү начарлады |
| 1194 | Акыркы улуу султан Тогрул III-нүн өлүмү | Улуу Селжук империясы жоюлду |
| 1243 / 1308 | Көсе Даг — монголдор / Рум султандыгынын кулашы | Селжук доору аяктады |
Принцип: эмне үчүн күчөдү, эмне үчүн начарлады
Күчөө себептери: көчмөн атчан аскердин ылдамдыгы жана тартиби; икта системасы (аскерлерге жерден түшкөн киреше — ак ниет кызмат үчүн); халифат менен союз (диндин колдоосу); Византия менен газневилердин начардыгы; Иран шаарларынын соода байлыгы.
Начарлоо себептери: такка мураскорлук системасынын жоктугу — мамлекет улустарга бөлүнүп кетти; икта жерлеринин мураскорлук менчикке айланышы — борбордук бийлик начарлады; крест жортуулдары; монгол баскынчылыгы.
👉 Бул — каалаган империяны сүрөттөөнүн универсалдуу схемасы: түзүлүшү → гүлдөшү → ыдыроо себептери → мурасы.
Мурасы
Түрк-ислам синтези, парсы административдик салты, медресе системасы, селжук архитектурасы (күмбөз, кербен-сарай, минареттер), ошондой эле Осмон империясынын саясий негизи.
Өзүңдү текшер
- 1071-жылкы салгылашуу кайда жана кимдердин ортосунда болду? → Манзикерт, Алп Арслан менен Византия.
- Рум султандыгы кантип пайда болду? → Манзикерт жеңишинен кийин Кичи Азиядагы жерлерде.
- Эмне үчүн 1092-жылдан кийин ыдыроо тездеди? → Мураскорлук системасы жок, улустарга бөлүнүү.
Кечиресиз — кыргызча жазам. 🙏
Кыска жооп
Сельжук империясы — XI кылымда Орто Азиядан чыккан огуз-түрк уруулары түзгөн, Хорасандан Кичи Азияга чейинки жерлерди камтыган ири мусулман-түрк мамлекети. Негизин Тогрул бек салган (1037/1040), борбору — Нишапур, кийин Исфахан; расмий тили — перс тили, дини — ислам.
Негизги этаптар
| Жыл | Окуя | Мааниси |
|---|---|---|
| 1040 | Данданакан салгылашуусу — Газнавилерди жеңүү | Хорасан алынып, Тогрул бек султан деп жарыяланды |
| 1055 | Багдадды алуу | Аббас халифасынын саясий колдоочусуна айланды |
| 1071 | Манзикерт (Малазгирт) салгылашуусу — Алп Арслан Византияны талкалады | Кичи Азияга жол ачылып, Рум (Кония) султандыгы түзүлдү |
| 1072–1092 | Малик шах мезгили | «Сельжук ренессансы»: Низамия медреселери, икта системасы, Омар Хайям |
| 1092 | Малик шахтын өлүмү | Так талашы, ыдыроо башталды |
| 1141 | Катван талаасы — кара кытайлар | Чыгыш бөлүгү начарлады |
| 1194 | Акыркы улуу султан Тогрул III-нүн өлүмү | Улуу Сельжук империясы жоюлду |
| 1243 / 1308 | Кёсе Даг — монголдор / Рум султандыгынын кулашы | Сельжук доору аяктады |
Принцип: эмне үчүн күчөдү, эмне үчүн алсырады
Күчөшүнүн себептери: көчмөн атчан аскердин ылдамдыгы жана тартиби; икта системасы (аскерлерге жерден түшкөн киреше — ак ниет кызмат үчүн); халифат менен союз (диндин колдоосу); Византия менен Газнавилердин алсыздыгы; Иран шаарларынын соода байлыгы.
Алсызданышынын себептери: такка мураскерлик системанын жоктугу — мамлекет улустарга бөлүнүп кетти; икта жерлеринин мураскерлик менчикке айланышы — борбордук бийлик алсырады; крест жортуулдары; монгол баскынчылыгы.
👉 Бул — ар кандай империяны сүрөттөөнүн универсалдуу схемасы: түзүлүшү → гүлдөшү → ыдыроо себептери → мурасы.
Мурасы
Түрк-ислам синтези, перс административдик салты, медресе системасы, сельжук архитектурасы (күмбөз, кербен-сарай, минарет), ошондой эле Осмон империясынын саясий негизи.
Өзүңдү текшер
- 1071-жылкы салгылашуу кайда жана кимдердин ортосунда болду? → Манзикерт, Алп Арслан менен Византия.
- Рум султандыгы кантип пайда болду? → Манзикерт жеңишинен кийин Кичи Азиядагы жерлерде.
- Эмне үчүн 1092-жылдан кийин ыдыроо тездеди? → Мураскерлик система жок, улустарга бөлүнүү.
Х| кылмым канча
XI кылым — 1001–1100-жылдар (б.з. 11-кылымы).
Эске салуу: жылдын бүтүн сан бөлүгүнөн 1ди кемитсек, кылым чыгат — 1040-жыл → 1040 : 100 = 10, калдыгы бар, демек 10 + 1 = XI кылым.
Сельжук империясынын негизги окуялары ушул кылымга туура келет:
- 1040 — Данданакан салгылашуусу;
- 1055 — Багдадды алуу;
- 1071 — Манзикерт салгылашуусу;
- 1072–1092 — Малик шахтын тушу.
Эгер «XI кылым канча жылга созулду?» деп сурасаң — 100 жыл.
Газнавийлер мамалекети (961 1086)
Кыска жооп
Газнавийлер мамлекети (961–1186) — Афганистандын Газни шаарында түптөлгөн түрк-мусулман мамлекети. Негиздөөчүсү — Алп-тегин (961-жылы Газнини багындырган), ал эми чыныгы гүлдөө доору Махмуд Газневийдин (998–1030) тушунда болгон. Борбору — Газни, кийин Лахор. Мамлекет Орто Азиядан Түндүк Индияга чейин созулган, бирок 1040-жылы Данданаканда сельжуктардан жеңилип, кулай баштаган.
Негизги этаптар
| Жыл | Окуя | Мааниси |
|---|---|---|
| 961 | Алп-тегин Газнини алат | Саманийлерден бөлүнүп, өз алдынча мамлекеттин башталышы |
| 977–997 | Себүк-тегин бийлиги | Чек ара кеңейип, Индияга жортуулдар башталды |
| 998–1030 | Махмуд Газневий | Мамлекеттин эң чоң гүлдөшү; 17 жолу Индияга жортуул; Хорезм, Бухара багындырылды |
| 1030–1040 | Масуд I | Ички талаш, сельжуктардын күчөшү |
| 1040 | Данданакан салгылашуусу — сельжуктар жеңиш | Хорасан жоголду, мамлекет начарлады |
| 1059/1086 | Лахорго көчүү (Индия бөлүгү) | Мамлекеттин борбору Индияга жылды |
| 1186 | Гурилер Лахорду алат | Газнавийлер династиясынын акыркы кулашы |
⚠️ Эскертүү: сен жазган «1086» — бул Газнавийлердин Индия бөлүгүнүн Лахордо акыркы борборуна айланган мезгили; ал эми мамлекеттин толук кулашы 1186-жылы (Гурилер тарабынан). Ошондуктан «961–1186» деп жазган так болот, «961–1086» — бул негизги (Иран-Афганистан) бөлүгүнүн аякташы.
Принцип: эмне үчүн күчтүү болду, эмне үчүн алсырады
Күчөө себептери:
- түрк гулдамдарынын (кул-аскерлердин) тартиби жана атчан аскердин күчү;
- Индияга жортуулдар — бай олжо, алтын, пилдер;
- исламдын коргоочусу катары Аббас халифасынан «сұлтан» наамы (999-жылы);
- соода жолдорунун (Индия – Орто Азия) көзөмөлү.
Алсыроо себептери:
- Данданакан (1040) — сельжуктар Хорасанды тартып алды;
- Индия жортуулдары пайда гана алып, туруктуу башкаруу түзбөдү;
- мураскерлик талашы — Махмуддун уулдарынын ортосундагы күрөш;
- аскер башчыларынын (гуламдардын) борбордук бийликке баш ийбей калышы;
- Гурилердин күчөшү.
Мурасы
- Газни шаары илим жана маданият борбору болду: сарайда Фирдоуси («Шахнаме»), Аль-Бируни (астрономия, география), Утби иштеген.
- Индияга исламдын таралышына жол ачты (кийинки Дели султандыгынын негизи).
- Газнидеги Масуд III минарети, Лахордогу архитектура — бүгүнкү күнгө чейин сакталган.
Өзүңдү текшер
- Газнавийлер мамлекетинин негиздөөчүсү ким жана кайсы жылы? → Алп-тегин, 961-жыл.
- Мамлекет кайсы салгылашуудан кийин начарлай баштады? → 1040-жылы Данданаканда (сельжуктардан жеңилди).
- Махмуд Газневийдин тушунда кайсы окумуштуулар иштеген? → Фирдоуси, Аль-Бируни.
- Мамлекеттин акыркы борбору кайсы шаар? → Лахор.
