180 конугуу
Кыскача жооп
180-көнүгүүдө тең байланыштагы татаал сүйлөмдөрдү өзүңөр түзүп жазып, тыныш белгилерин (үтүрдү) коюу талап кылынат. Дайын вариант:
- Күн чыкты, жана куштар сайрай баштады.
- Мен китеп окудум, ал эми иним сүрөт тартты.
- Жамгыр жаап өттү, ошондуктан жолдор ылай болуп калды.
- Ал сабакка кечиккен жок, анткени үйдөн эрте чыккан.
- Күз келди, бактардын жалбырактары саргара баштады.
Принцип: эмне үчүн бул тең байланыш?
Тең байланыш — татаал сүйлөмдүн бөлүктөрү бири-бирине көз каранды эмес, тең укуктуу болот. Байланыштырган сөздөр: жана, бирок, ал эми, же, ошондуктан, анткени, себеби.
Тыныш белги эрежеси: бөлүктөрдүн ортосуна үтүр коюлат, оозеки кепте пауза жасалат.
Кантип текшерсе болот (укумдуу ыкма)
- Сүйлөмдү экиге бөлүп көр: «Күн чыкты. Куштар сайрай баштады.» — экөө тең өзүнчө толук ой → тең байланыш.
- Бөлүктөрдүн ордун алмаштырып көр: «Куштар сайрай баштады, жана күн чыкты.» — мааниси сакталат → тең байланыш.
- Салыштыр, багыныңкы байланышта болбойт: «Жоо кеткен соң, кылычыңды ташка чап» — «Жоо кеткен соң.» деген бөлүк өзүнчө толук ой эмес, ошондуктан ал багыныңкы, алдына үтүр коюлат.
Жиі кеткен каталар
- «жана», «бирок», «анткени» деген байламталардын алдындагы үтүрдү унутуп калтыруу;
- сүйлөмдүн аягына чекит коюп, бирок ортосунда тыныш белги койбоо;
- багыныңкы сүйлөмгө окшоп кеткен шарттуу («эгер…», «…соң») конструкцияларды тең байланышка кошуп жиберүү.
Обсуждение
4 сообщенияДагы
Дагы
Дагы тең байланыштагы татаал сүйлөмдөр
- Шамал тынды, бирок деңиз дагы эле толкундап турду.
- Бүгүн экзамен болот, ошондуктан мен эрте жаттым.
- Сен китепканага бар, мен болсо дүкөнгө кирип келейин.
- Күн ысыды, же жамгыр жаашы мүмкүн.
- Ал көп иштеди, ошондуктан ийгиликке жетти.
- Биз тоого чыктык, ал эми апам үйдө тамак жасап калды.
- Телефон шыңгырады, бирок эч ким жооп берген жок.
Байламталарды топтоп көр
| Мааниси | Байламталар | Мисал |
|---|---|---|
| Кошуу | жана, дагы | Күн чыкты, жана куштар сайрады. |
| Каармандык | бирок, ал эми | Ал келди, бирок кечикти. |
| Себеп-натыйжа | ошондуктан, анткени, себеби | Жамгыр жаады, ошондуктан жол ылай болду. |
| Тандоо | же, же болбосо | Бүгүн бар, же эртең бар. |
Өзүң текшерип көр
Төмөнкү сүйлөмдөргө үтүрдү туура кой:
- Күн батты жана көчөлөргө жарык жанды.
- Ал көп окуду анткени экзаменга даярданып жаткан.
- Биз кеч келдик бирок эшик ачык эле.
Жообу:
- Күн батты, жана көчөлөргө жарык жанды.
- Ал көп окуду, анткени экзаменга даярданып жаткан.
- Биз кеч келдик, бирок эшик ачык эле.
Эреже бир: байламтадан мурун — үтүр, анткени бөлүктөр тең укуктуу жана ар бири өзүнчө толук ой.
Керек болсо, дагы 5 сүйлөм берип, сен өзүң үтүр коюп көрө турган көнүгүү түзүп берейинби?
Дагы мисалдар (тең байланыштагы татаал сүйлөмдөр)
Кошумчалоо маанисинде (жана, да):
- Биз тоого чыктык, жана күн ачык болду.
- Апам тамак жасады, атам болсо чай кайнатты.
Каршы коюу маанисинде (бирок, ал эми, ээ): 3. Ал көп окуйт, бирок аз жазат. 4. Мен шаарда жашайм, ал эми атам айылда иштейт.
Себеп-натыйжа маанисинде (анткени, ошондуктан, себеби): 5. Бүгүн сабак болбойт, анткени мугалим ооруп калды. 6. Биз эрте турдук, ошондуктан автобуска үлгүрдүк.
Тандоо маанисинде (же, же…же): 7. Сен китеп окуйсуңбу, же сүрөт тартасыңбы? 8. Же жамгыр жаайт, же кар түшөт.
Тренировка: үтүрдү коюп, өзүң текшер
- Күн батып калды бирок жолдоочулар токтогон жок.
- Ал экзаменге даярданды ошондуктан корккон жок.
- Жай келди ал эми биз дагы деле үйдө отурабыз.
- Шамал көтөрүлдү жана бактардагы жалбырактар төгүлө баштады.
- Мен эртең барам же сен барбайсыңбы?
Жообу:
- Күн батып калды**,** бирок жолдоочулар токтогон жок.
- Ал экзаменге даярданды**,** ошондуктан корккон жок.
- Жай келди**,** ал эми биз дагы деле үйдө отурабыз.
- Шамал көтөрүлдү**,** жана бактардагы жалбырактар төгүлө баштады.
- Мен эртең барам**,** же сен барбайсыңбы?
Эсиңде болсун
Байламта сүйлөмдүн башында турса (мисалы: Анткени бүгүн сабак жок), алдына үтүр коюлбайт. Ал эми эки бөлүктүн ортосунда турса — сөзсүз үтүр коюлат.
