Осмон империясы 17 кылымдын аягы 20 кылымдын башында конспект жазып берип койчуу

Осмон империясы (17-к. аягы – 20-к. башы) — кыска конспект

Негизги идея: улуу держава акырындык менен начарлап, Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин жоюлган.

Негизги даталар:

• 1683 — Вена алдындагы жеңилүү; 1699 — Карловиц келишими (Венгрия ж.б. жоголот).
• 1774 — Кючук-Кайнарджи келишими; 1783 — Крым Россияга өтөт.
• 1826 — янычарлар жоюлат (Махмуд II); 1830 — Греция көз карандысыз.
• 1839–1876 — Танзимат: мыйзамдык, салык, аскер реформалары; 1876 — биринчи конституция.
• 1878 — Берлин конгресси: Балкан элдери көз карандысыздыкка жетишет.
• 1908 — Жаш түрктөр революциясы; 1912–1913 — Балкан согуштары.
• 1914–1918 — Биринчи дүйнөлүк согуш; 1918 — Мудрос келишими (капитуляция).
• 1922 — султандык жоюлат; 1923 — Лозанна келишими, Түркия Республикасы жарыяланат.

Кулоонун себептери:

1. Ички: экономиканын артта калышы, аскердин эскириши, феодалдык бытыраңкылык, коррупция.
2. Тышкы: Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы.
3. Улуттук-боштондук кыймылдар.

Жыйынтык: реформалар өйдөдөн ылдый жүрүп, элдин колдоосун таппаган; империя бөлүнүп, ордуна Түркия Республикасы түзүлгөн.

Осмон империясы (17-кылымдын аягы – 20-кылымдын башы)

1. Жалпы абал

17-кылымдын аягында Осмон империясы Европа, Азия жана Африкадагы эң чоң мамлекет болгон. Бирок Европада илим-техниканын өнүгүшү, капитализмдин өсүшү менен империя аскердик-экономикалык жактан артта кала баштайт. Европа дипломатиясында анын аймактарын бөлүштүрүү маселеси — «Чыгыш маселеси» пайда болот.

2. Кризистин башталышы (17–18-к.)

• 1683 — Вена алдындагы жеңилүү, Улуу Түрк согушу.
• 1699 — Карловиц келишими: Венгрия, Трансильвания, Подолье жоголот.
• 1774 — Кючук-Кайнарджи келишими; 1783 — Крым Россияга кошулат.
• Ички себептер: тимариот системасынын бузулушу, феодалдык бытыраңкылык, коррупция, янычарлардын күч алышы.

3. Реформалардын башталышы (18-к. аягы – 19-к. башы)

• Селим III (1789–1807) — «Низам-и Жедид»: европалык үлгүдөгү аскер жана финансы реформасы; янычарлар менен феодалдар каршылык көрсөтүп, реформа токтойт.
• Махмуд II (1808–1839) — 1826-ж. янычар корпусу жоюлат, борборлоштуруу күчөйт.
• 1821–1830 — Грециянын көз карандысыздык күрөшү: империядан биринчи чоң аймак бөлүнөт.

4. Танзимат (1839–1876)

• 1839 — Гюльхане Хаты: бардык подданныйлардын жашоосу, мүлкү, абийири мыйзам менен корголот; салык жана администрациялык реформалар.
• Максаты — Европанын кийлигишүүсүн токтотуу жана мамлекетти модернизациялоо.
• 1876 — I конституция (Капун-и Эсаси), парламент ачылат, бирок Абдул-Хамид II аны тез эле токтотот.
• Жыйынтык: реформалар өйдөдөн ылдый жүрүп, элдин колдоосун таппаган.

5. «Европанын оорулуу адамы» (19-к. экинчи жарымы)

• 1853–1856 — Крым согушу; 1856-ж. Париж келишими империянын бүтүндүгүн убактылуу сактайт.
• 1877–1878 — орус-түрк согушу; 1878 Берлин конгресси: Сербия, Румыния, Черногория, Болгария көз карандысыздыкка жетишет.
• 1881 Тунис — Францияга, 1882 Египет — Англияга өтөт; империяга финансылык көзөмөл орнотулат.

6. Кулоо (20-к. башы)

• 1908 — Жаш түрктөр революциясы, II конституциялык доор.
• 1912–1913 — Балкан согуштары: Европадагы дээрлик бардык аймактар жоголот.
• 1914–1918 — Биринчи дүйнөлүк согуш (Германия тарапта); 1918 Мудрос келишими — капитуляция.
• 1920 Севр келишими — империяны бөлүштүрүү; Мустафа Кемаль Ататүрктүн жетекчилиги менен улуттук күрөш башталат.
• 1922 — султандык жоюлат; 1923 — Лозанна келишими жана Түркия Республикасынын жарыяланышы.

7. Кулоонун себептери (үч топ)

1. Ички — экономиканын артта калышы, эски аскер системасы, феодалдык бытыраңкылык, коррупция.
2. Тышкы — Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы.
3. Улуттук-боштондук кыймылдар — гректер, сербтер, болгарлар, араб элдери.

Жыйынтык

Империяны сактап калуу үчүн жүргүзүлгөн реформалар (Низам-и Жедид, Танзимат, конституция) тереңдикке жетпей, жогорку катмардын каршылыгына туш болгон. Натыйжада империя улуттук мамлекеттерге бөлүнүп, ордуна Түркия Республикасы түзүлгөн.

Осмон империясы (17-к. аягы – 20-к. башы) — кыскача

Мөөнөт: 1683 (Вена алдындагы жеңилүү) — 1923 (Түркия Республикасынын жарыяланышы).

Негизги идея: империя акырындык менен алсырап, реформаларга карабастан кулаган.

Даталар:

• 1699 — Карловиц келишими: Венгрия ж.б. жоголот.
• 1774 — Кючук-Кайнарджи; 1783 — Крым Россияга өтөт.
• 1826 — янычарлар жоюлат; 1830 — Греция көз карандысыз.
• 1839–1876 — Танзимат (мыйзам, салык, аскер реформалары); 1876 — конституция.
• 1878 — Берлин конгресси: балкан элдери бөлүнөт.
• 1908 — Жаш түрктөр революциясы; 1912–1913 — Балкан согуштары.
• 1918 — Мудрос келишими (капитуляция); 1920 — Севр.
• 1922 — султандык жоюлат; 1923 — Лозанна, Түркия Республикасы.

Кулоонун себептери:

1. Ички — экономиканын артта калышы, эски аскер, феодалдык бытыраңкылык, коррупция.
2. Тышкы — Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы.
3. Улуттук кыймылдар — гректер, сербтер, болгарлар, араб элдери.

Жыйынтык: реформалар элдик колдоо таппай, империя бөлүнүп, ордуна Түркия Республикасы түзүлгөн.

Осмон империясы (17-к. аягы – 20-к. башы) — эң маанилүүсү

Негизги идея: империя алсырап, реформаларга карабастан кулаган.

Маанилүү даталар:

• 1683 — Вена алдындагы жеңилүү (кризистин башталышы).
• 1699 — Карловиц келишими: Венгрия жоголот.
• 1774 — Кючук-Кайнарджи; 1783 — Крым Россияга өтөт.
• 1826 — янычарлар жоюлат (Махмуд II).
• 1839–1876 — Танзимат: мыйзам, салык, аскер реформалары.
• 1878 — Берлин конгресси: Балкан элдери бөлүнөт.
• 1914–1918 — Биринчи дүйнөлүк согуш; 1918 — Мудрос (капитуляция).
• 1922 — султандык жоюлат; 1923 — Түркия Республикасы.

Кулоонун 3 себеби:

1. Ички — экономиканын артта калышы, эски аскер, коррупция.
2. Тышкы — Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы.
3. Улуттук кыймылдар — гректер, сербтер, болгарлар, араб элдери.

Жыйынтык: реформалар элдик колдоо таппай, империя бөлүнүп, ордуна Түркия Республикасы түзүлгөн.

Осмон империясы (17-к. аягы – 20-к. башы): эң маанилүүсү

1. Алсырашы

• 1683 — Вена алдындагы жеңилүү; 1699 — Карловиц келишими (Венгрия жоголот).
• 1774 — Кючук-Кайнарджи; 1783 — Крым Россияга өтөт.

2. Реформалар

• Селим III — «Низам-и Жедид» (европалык аскер).
• Махмуд II — 1826 янычарларды жоюу.
• 1839–1876 Танзимат — мыйзам, салык, аскер реформалары; 1876 — конституция.

3. Бөлүнүү

• 1878 — Берлин конгресси: Балкан элдери бөлүнөт.
• 1881 Тунис — Францияга, 1882 Египет — Англияга.
• 1912–1913 — Балкан согуштары.

4. Кулоо

• 1914–1918 — Биринчи дүйнөлүк согуш; 1918 Мудрос — капитуляция.
• 1922 — султандык жоюлат; 1923 — Лозанна, Түркия Республикасы түзүлөт.

5. Себептери

• Ички: экономиканын артта калышы, эски аскер, феодалдык бытыраңкылык.
• Тышкы: Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы.
• Улуттук кыймылдар: гректер, сербтер, болгарлар, арабдар.

Жыйынтык: реформалар элдик колдоо таппай, империя кулаган.

Түшүндүм — кесилип кеткен үзүндүлөрдүн ордуна байланыштуу, бирок кыска текст менен жазам.

Осмон империясы (17-к. аягы – 20-к. башы) — кыска конспект

Алсырашы. 1683-жылы осмон аскерлери Венанын алдында жеңилүүгө учурап, 1699-жылкы Карловиц келишими боюнча Венгрия менен Трансильванияны жоготкон. Ошондон баштап империя стратегиялык демилгени Европага берген. 1774-жылкы Кючук-Кайнарджи келишими Россияга Кара деңизге чыгуу укугун берсе, 1783-жылы Крым Россияга кошулган.

Реформалар. Селим III (1789–1807) «Низам-и Жедид» деген европалык үлгүдөгү аскер түзүүгө аракет кылган, бирок янычарлар менен феодалдар каршылык көрсөтүп, реформа токтогон. Махмуд II 1826-жылы янычар корпусун жоюп, борборлоштурууну күчөткөн. 1839–1876-жылдардагы Танзимат доорунда мыйзам, салык жана аскер реформалары жүргүзүлүп, 1876-жылы биринчи конституция кабыл алынган. Бирок реформалар өйдөдөн ылдый жүргөндүктөн, элдин колдоосун таппай, туруктуу болгон эмес.

Бөлүнүү. 1878-жылкы Берлин конгрессинен кийин Сербия, Румыния, Черногория жана Болгария көз карандысыздыкка жетишкен. 1881-жылы Тунис Францияга, 1882-жылы Египет Англияга өтүп, империяга финансылык көзөмөл орнотулган. 1912–1913-жылкы Балкан согуштарында Европадагы дээрлик бардык аймактары жоголгон.

Кулоо. Империя 1914-жылы Биринчи дүйнөлүк согушка Германия тарапта кирип, 1918-жылкы Мудрос келишими менен капитуляция жасаган. 1922-жылы султандык жоюлуп, 1923-жылы Лозанна келишими түзүлүп, Түркия Республикасы жарыяланган.

Себептери. Кулоого үч топ себеп таасир эткен: экономиканын артта калышы, эски аскер системасы жана коррупция (ички); Россия, Англия, Франция, Австриянын басымы (тышкы); грек, серб, болгар жана араб элдеринин улуттук-боштондук кыймылдары.

1. Селим III (1789–1807) — «Низам-и Жедид»

Негизги максаты: европалык үлгүдөгү аскер жана мамлекеттик аппарат түзүү.

Реформалары:

• «Низам-и Жедид» («жаңы тартип») — Франциялык инструкторлордун жетекчилигинде европалык үлгүдөгү туруктуу аскер корпусун түзүү (анатолиялык дыйкандардан).
• Инженердик окуу жайлар — аскердик-инженердик (1793) жана деңиз-инженердик мектептер ачылат; математика, артиллерия, картография окутулат.
• Дипломатия: Европа борборлорунда (Лондон, Вена, Берлин, Париж) туруктуу элчиликтер ачылат — батыш тажрыйбасын үйрөнүү үчүн.
• Финансы: илтизам (салык алып жүрүү) системасын тартипке салуу, акча реформасы, аскердин чыгымын кыскартуу аракеттери.
• Тимариот (феодалдык жер ээлөө) системасынын калдыктарын жоюуга аракет.

Эмнеге токтогон: уламалар, янычарлар жана аяндар (жергиликтүү чоңдор) каршы болушкан. 1807-жылы янычарлар козголоң чыгарып, Селим III тактан түшүрүлгөн, «Низам-и Жедид» жоюлган.

2. Махмуд II (1808–1839) — борборлоштуруу

Негизги максаты: бийликти борборго топтоо жана империяны бүтүндөй сактоо.

Реформалары:

• 1826 — «Вака-и Хайрийе» («жакшы окуя»): янычар корпусу жоюлат — реформаларга каршы турган негизги күч жоотулган.
• Жаңы армия — «Асакир-и Мансуре-и Мухаммедийе» (1826), европалык үлгүдө окутулган.
• Тимариот системасы жоюлат, жер каттоо жүргүзүлүп, борбордук салык системасы киргизилет.
• Административдик реформа: диван ордуна министрликтер түзүлөт (тышкы иштер, ички иштер, каржы); вилайеттер (облустар) системасы киргизилет; почта жана 1831 — калк каттоо жүргүзүлөт.
• Билим берүү: аскердик жана медициналык мектептер, Европага студенттерди жиберүү.
• 1831 — «Таквим-и Векайи» — биринчи расмий гезит.
• 1838 — Балу Лиман (Англия менен соода келишими) — эркин соода, бирок жергиликтүү өндүрүшкө оор сокку.
• Бекташ дервиштеринин ордени жоюлат (янычарлар менен байланыштуу).

Жыйынтык: Махмуд II «жаңы Осмон мамлекетинин» негизин түздү, бирок реформалар өйдөдөн ылдый жүрдү. Анын ишин уланткан Танзимат (1839) башталат.

3. 17-кылымдын аягындагы кризис

Саясий кризис

• Султан бийлигинин алсырашы: такка тез-тез отуруу жана түшүү, сарай интригалары, улуу вазирлердин тез алмашы.
• Көпрүлү доору (1656–1683) — кризисти убактылуу токтотуу аракети, бирок туруктуу болгон эмес.
• 1683 — Вена алдындагы жеңилүү жана 1699 — Карловиц келишими: Венгрия, Трансильвания, Подолье жоголот. Империя коргонуу абалына өтөт.
• Аяндардын (жергиликтүү чоңдордун) күчөшү — борбордук бийликтен бөлүнүү тенденциясы.
• Осмон өкмөтү биринчи жолу ортомчулук аркылуу келишим түзүүгө макул болот — дипломатиялык алсыздык.

Социалдык кризис

• Янычарлар тукум куучулукка айланып, соода-сатык менен алектенип, аскердик сапатын жоготот; козголоңдор (1631, 1651, 1687, 1703).
• Жалали козголоңдору жана бандитизм — дыйкандардын көчүп кетиши, айылдардын бошошу.
• Тимариот атчан аскеринин кулооcу — жергиликтүү тартиптин бузулушу.
• Уламалардын жана кадызадели кыймылынын консервативдик таасири — жаңылыктарга каршылык.

Экономикалык кризис

• Тимариот системасынын бузулушу жана илтизамдын (салыкты алып жүрүү) кеңири жайылышы — дыйкандардын эзилиши, айыл чарбасынын төмөндөшү.
• Акчанын кунсуздануусу (17-к. башы) жана баа революциясы — инфляция.
• Соода жолдорунун Атлантикага жылышы — Жер ортолук деңиз соодасынын начарлашы.
• Капитуляциялар (Франция 1535, Англия 1580, Голландия) — чет өлкөлүк соодагерлерге жеңилдиктер; жергиликтүү кол өнөрчүлүктүн кулоосу.
• Ооба (чума), жүт жана калктын азайышы, шаарларга көчүү, жумушсуздук.

Жалпы жыйынтык

17-кылымдын аягында Осмон империясы аскердик-саясий демилгени жоготуп, ички социалдык-экономикалык кризиске кирди. Бул кризис 18–19-кылымдардагы реформалардын (Низам-и Жедид, Махмуд II, Танзимат) зарылдыгын аныктаган, бирок алар империянын кулоосун токтото алган эмес.

Селим III (1789–1807)

• «Низам-и Жедид» — европалык үлгүдөгү жаңы аскер.
• Инженердик мектептер, Европадагы элчиликтер.
• Финансы менен тимариот системасын тартипке салуу.
• Жыйынтык: янычарлар, уламалар каршы болуп, 1807-ж. реформа жоюлган.

Махмуд II (1808–1839)

• 1826 — янычар корпусу жоюлат, жаңы армия түзүлөт.
• Министрликтер, вилайеттер, салык жана жер реформасы.
• Мектептер, 1831 — гезит жана калк каттоо.
• 1838 — Англия менен соода келишими (эркин соода).
• Жыйынтык: борборлоштуруу күчөйт, Танзиматтын негизи түзүлөт.

17-к. аягындагы кризис

• Саясий: султан бийлигинин алсырашы, сарай интригалары, аяндардын күчөшү; 1683 Вена жеңилүүсү, 1699 Карловиц — аймактар жоголот.
• Социалдык: янычарлардын бузулушу жана козголоңдору, жалали козголоңдору, дыйкандардын көчүшү, уламалардын консерватизми.
• Экономикалык: тимариот системасынын кулоосу, илтизам, инфляция, соода жолдорунун Атлантикага жылышы, капитуляциялар.

Жыйынтык: империя демилгени жоготуп, ички кризиске кирген; кийинки реформалар аны сактай алган эмес.