Мага углевод май липид общий ичине кирип тушундур мономерин ,1г белок май углевод до канча АТФ же кДж болуптур чыгат кошо,натрий калий йод кобойуп же ашып кетсе кайсы оооруга чалдыгат галактоза хитин селюлоза ж.б боюнча кошумча маалымат РНК,ДНК,АТФ,кедагы токтол монофруктылардын сырткы скелетин эмне тузот ферменттер боюнча дагы маалымат липаза актин миозин дагы 4-5,орг зат менен орг эмес заика дагы токтол Эми баардыгын ичине кирип тушундур 💯.кызматтарын кошо.
Кыскача жооп:
- Углеводдун мономери — моносахарид (глюкоза, фруктоза, галактоза, рибоза, дезоксирибоза).
- Майдын/липиддин негизги түзүүчүсү — глицерин + май кислоталары. Липиддердин баары полимер эмес, ошондуктан «мономер» шарттуу айтылат.
- Белоктун мономери — аминокислота.
- 1 г белок ≈ 17,6 кДж = 4,1 ккал
- 1 г углевод ≈ 17,6 кДж = 4,1 ккал
- 1 г май ≈ 38,9 кДж = 9,3 ккал
- АТФ — энергиянын универсалдуу «акчасы». 1 моль АТФ гидролизденгенде ≈ 30–40 кДж бөлүнөт.
- 1 г азыкка так АТФ санын айтуу туура эмес: энергиянын бир бөлүгү жылуулукка кетет, азыктын түрү жана клетканын шарты ар башка. Мектепте көбүнчө кДж/ккал менен эсептелет.
- 1 молекула глюкозанын аэробдук ажыроосунда ≈ 30–32 АТФ (эски китептерде 38 АТФ), гликолизде 2 АТФ.
| Зат | Мономери/түзүүчүсү | 1 г энергия | Негизги милдети |
|---|---|---|---|
| Углевод | моносахарид | 17,6 кДж | энергия, запас, клетка кабыгы |
| Май/липид | глицерин + май кислоталары | 38,9 кДж | энергия запасы, мембрана, коргоо |
| Белок | аминокислоталар | 17,6 кДж | фермент, курулуш, транспорт, иммунитет |
| ДНК/РНК | нуклеотиддер | — | тукум куучулук, белок синтези |
| АТФ | аденозин + 3 фосфат | — | энергияны берүү |
1. Белок (протеин) — кененирээк
Белок — аминокислоталардан турган полимер. Аминокислоталар пептид байланышы (–CO–NH–) аркылуу биригип, белок чынжырын түзөт.
- Адамда 20 түрдүү аминокислота бар. Алардын ~9у алмашылбас — организм өзү синтездей албайт, тамак менен алынат.
- Толук белок: эт, сүт, жумуртка, балык. Өсүмдүк белогунда кээ бир аминокислоталар аз болушу мүмкүн; буурчак + дан айкалыштыруу жакшы.
- Белоктун түзүлүш деңгээлдери:
- Биринчилик — аминокислоталардын ырааттуулугу.
- Экинчилик — спираль же бета-катмар.
- Үчүнчүү — мейкиндиктеги 3D форма.
- Төртүнчү — бир нече чынжырдан турган комплекстер (мисалы, гемоглобин).
- Денатурация — температура, кислота, спирт, оор металлдар белоктун мейкиндик түзүлүшүн бузат. Мисалы, жумуртканы кайнатканда анын белоктору денатурацияга учурайт, бирок аминокислота ырааттуулугу сакталат.
- Милдеттери: курулуш (коллаген, кератин), катализ (ферменттер), транспорт (гемоглобин), коргоо (антителолор), кыймыл (актин, миозин), гормондук (инсулин).
- Ажыроо: карында пепсин, ичке ичегиде трипсин жана пептидазалар белокту аминокислоталарга чейин ажыратат; алар ичегиден канга сиңет.
- Энергия: 1 г белок ≈ 17,6 кДж. Ашыкча белок боордо дезаминденет: азот мочевина түрүндө бөлүнөт, калган бөлүгү энергияга же майга айланышы мүмкүн.
- Белоктун так АТФ санын 1 гга эсептөө стандарттуу эмес; азыктын аминокислоталык курамына жараша өзгөрөт.
2. Углеводдор
Углеводдун мономери — моносахарид. Жалпы формуласы: (CH₂O)n, мисалы глюкоза: C₆H₁₂O₆.
- Моносахариддер: глюкоза (негизги энергия булагы), фруктоза (мөмө), галактоза (сүт), рибоза жана дезоксирибоза (ДНК/РНК/АТФ курамында).
- Дисахариддер:
- сахароза = глюкоза + фруктоза;
- лактоза = глюкоза + галактоза;
- мальтоза = глюкоза + глюкоза.
- Полисахариддер: крахмал (өсүмдүк запасы), гликоген (жаныбарлардын запасы), целлюлоза (өсүмдүк клетка кабыгы), хитин (козу карындар жана муунак буттуулар).
- Милдеттери: энергия берүү, энергия запасы, клетка мембранасынын жана кабыктын курулушу, ДНК/РНКтин углевод компоненти.
- 1 г углевод ≈ 17,6 кДж.
- Моносахариддин «скелети» — көмүртек атомдорунан турган чынжыр; глюкозада 6 C, рибозада 5 C. Андан кийин суутек жана кычкылтек топтору болот.
3. Майлар жана липиддер
Липиддер — сууда начар эрий турган органикалык заттардын чоң тобу.
- Майлар (триглицериддер): глицерин + 3 май кислотасы.
- Фосфолипиддер: клетка мембранасынын негизи; глицерин + 2 май кислотасы + фосфаттык топ.
- Стероиддер: холестерин, жыныс гормондору, өт кислоталары; алардын түзүлүшү башкача, глицерин менен май кислотасынан турбайт.
- Милдеттери: энергия запасы (1 г май ≈ 38,9 кДж — углевод/белоктон 2 эседен ашык), дене жылуусун сактоо, ички органдарды коргоо, клетка мембранасын түзүү, гормондорду синтездөө.
- Липаза — майды глицерин жана май кислоталарына ажыратуучу фермент. Өт майды майда тамчыларга эмульсиялайт, бирок өзү фермент эмес.
4. ДНК, РНК, АТФ
| Белги | ДНК | РНК |
|---|---|---|
| Кант | дезоксирибоза | рибоза |
| Азоттук негиздер | A, T, G, C | A, U, G, C |
| Түзүлүш | эки чынжыр, спираль | көбүнчө бир чынжыр |
| Милдети | тукум куучулук маалымат | белок синтези |
- ДНК — генетикалык маалыматты сактайт жана көбөйтөт. Курамында тимин (T) бар, урацил (U) жок. Адамда ядродо, митохондрияда жана хлоропластта кездешет.
- РНК — ДНКдан маалыматты алып, белок синтезине катышат. РНКнын негизги түрлөрү: иРНК (маалымат ташыйт), тРНК (аминокислота ташыйт), рРНК (рибосоманын курамы). РНКда тиминдин ордуна урацил (U) болот.
- АТФ — аденозинтрифосфат. Курамы: аденин + рибоза + 3 фосфаттык топ.
АТФ → АДФ + H₃PO₄ + энергия.
АТФ клеткада энергияны убактылуу берүүчү «валюта»; узак убакытка кампаланбайт. Кампа катары гликоген жана май колдонулат. АТФ дем алуу жана фотосинтез учурунда кайра синтезделет. Булчуң жыйрылышы, заттардын активдүү транспорту, синтез реакциялары АТФтын эсебинен жүрөт. Мисалы, Na⁺/K⁺-насос да АТФ колдонот.
5. Ферменттер, липаза, актин, миозин
Фермент — биологиялык катализатор; көбү белок. Фермент реакциянын активдешүү энергиясын төмөндөтүп, реакцияны тездетет, бирок өзү ажырап кетпейт. Ферменттер спецификалык: ар бир фермент белгилүү субстрат менен иштейт. Алар температурага жана pHга сезгич; өтө жогорку температурада денатурацияга учурайт.
Мисалдар:
- Амилаза — крахмалды мальтозага ажыратат (шилекей, уйку бези).
- Пепсин — белокторду карындын кычкыл чөйрөсүндө ажыратат.
- Трипсин — белокторду ичке ичегиде ажыратат.
- Липаза — майларды глицерин жана май кислоталарына ажыратат.
- Каталаза — суутек пероксиди
H₂O₂ны суу жана кычкылтекке ажыратат.
- Актин жана миозин — фермент эмес, булчуң кыймылын камсыз кылган белоктор. Актин — жука филамент, миозин — калың филамент. Миозинде АТФаза активдүүлүгү бар: АТФ гидролизденгенде миозин актин боюнча жылып, булчуң кыскарат.
6. Натрий, калий, йод: ашыкча жана жетишсиздик
| Элемент | Ашыкча болсо | Жетишсиз болсо |
|---|---|---|
| Na⁺ | гипернатриемия, кан басымынын жогорулашы, денеде суу кармалып шишик, жүрөк-кан тамыр жана бөйрөк ооруларынын коркунучу | гипонатриемия: алсыздык, баш айлануу, кусуу, эстен тануу |
| K⁺ | гиперкалиемия: жүрөк ыргагынын бузулушу, аритмия, жүрөк токтоп калышы мүмкүн | гипокалиемия: булчуң алсыздыгы, тартышуу, аритмия |
| I (йод) | калкан безинин иши бузулат: йодтуу гипертиреоз, гипотиреоз, тиреоидит, боорок | эндемиялык боорок, гипотиреоз; балдарда өсүү жана акыл-эс жактан артта калуу (кретинизм) коркунучу |
Йод ашыкча болгондо да, жетишсиз болгондо да калкан бези жабыркайт. Йодду өз алдынча жогорку дозада ичүү туура эмес.
7. Органикалык жана органикалык эмес заттар
- Органикалык заттар: курамында көмүртек каркасы бар, көбүндө
C–Hбайланышы болот. Мисалдар: углеводдор, белоктор, майлар, нуклеин кислоталары, АТФ, витаминдер. Милдеттери: курулуш, энергия, фермент, тукум куучулук. - Органикалык эмес заттар: суу, минералдык туздар,
O₂,CO₂. Кээ бирлеринде көмүртек болсо да (CO₂, карбонаттар) алар органикалык эмес. Суу — эриткич, транспорт, температураны жөнгө салуучу; минералдык туздар — осмос, нерв импульсу, булчуң жыйрылышы, сөөк жана ферменттердин кофактору.
8. Галактоза, хитин, целлюлоза
- Галактоза — алты көмүртектүү моносахарид. Лактозанын (сүт кантынын) курамында глюкоза менен бирге болот. Галактоземия — тубаса фермент жетишсиздиги, сүттү жана лактозаны чектөө талап кылынат.
- Хитин — N-ацетилглюкозаминдин полимери. Муунак буттуулардын сырткы скелетин жана козу карындардын клетка кабыгын түзөт. Адамдын тамак сиңирүү ферменттери хитинди толук ажыратпайт.
- Целлюлоза — β-1,4-глюкоза полимери, өсүмдүктүн клетка кабыгынын негизи. Адам өзү целлюлозаны ажыратуучу ферментти синтездебейт; ал тамак-аш буласы катары ичегинин ишине жардам берет. Кээ бир малдардын ичеги микрофлорасы аны ажыратат.
Эгер суроо «моносахариддин скелети» жөнүндө болсо: анын негизин көмүртек чынжыры түзөт.
Эгер «муунак буттуулардын сырткы скелети» жөнүндө болсо: жооп — хитин.
9. Өзүңдү текшер
- 1 г май канча энергия берет? — 38,9 кДж (9,3 ккал).
- 1 г белок жана углевод? — 17,6 кДж (4,1 ккал).
- Целлюлозанын мономери? — глюкоза (β-глюкоза).
- Муунак буттуулардын сырткы скелети? — хитин.
- Майды ажыратуучу фермент? — липаза.
- АТФтын милдети? — энергияны убактылуу берүү.
- Белоктун мономери? — аминокислота.
- ДНКда кайсы негиз жок? — урацил (U); РНКда тимин (T) жок.
Обсуждение
9 сообщенийБелок
Мага биология боюнча 6-класстан 11-класска чейинкиижртга жана олимпиада га керектуу темаларды от мугалим болуп билим денгэли орточо болот болот кылып от 6ай да бутсок керек менин оюмча же план отуп кетеби?мени даярдай башта сына
Биринчи эле киришуудон башта
Кыска жооп: ооба, 6 ай реалдуу — бирок так шарт менен: жумасына 6–8 саат туруктуу иштесең, ЖРТга жана мектептик/облустук олимпиада деңгээлине жетүүгө жетишет. Республикалык олимпиаданын финалына 6 айда «орточо» деңгээлден жетүү кыйын — ага биринчи кезекте бекем база керек, анан 1–2 жыл тереңдетип иштөө. Ошондуктан планды «6 айда ЖРТ + олимпиаданын базасы» деп түзөбүз.
Кантип иштейбиз (жумалык ритм)
| Күн | Эмне кылабыз | Убакыт |
|---|---|---|
| 1-күн | Жаңы теория: окуу + конспект (своя схема, таблица) | 60–90 мүн |
| 2-күн | Практика: сүрөт боюнча аталыш, схема толуктоо, 10–15 тест | 40–60 мүн |
| 3-күн | Кайталоо + 20 тест + каталардын дептери | 40–60 мүн |
Каталардын дептери — эң маанилүү курал.Бүгүн — 0-сабак (диагностика) жана 1-сабак (киришүү). Мугалим катары мен сени «башынан» алып жүрөм: адегенде деңгээлиңди өлчөйбүз, анан тиричиликтин негизги түшүнүктөрүнөн баштайбыз. Ар бир сабакта: кыска теория → мисал → өзүңдү текшерүү.
6 айдын картасы (эмнелерди өтөбүз)
| Ай | Блок | ЖРТ/олимпиадага эмне берет |
|---|---|---|
| 1 | Биология илими, тиричиликтин белгилери, клетка, клетканын химиялык курамы | Бардык суроолордун негизи |
| 2 | Өсүмдүктөр: түзүлүшү, фотосинтез, көбөйүшү | Өсүмдүк бөлүмү |
| 3 | Жаныбарлар: омурткасыздар, омурткалуулар | Систематика |
| 4 | Адам: кан айлануу, дем алуу, тамак сиңирүү, нерв системасы | ЖРТда эң көп суроо |
| 5 | Генетика, эволюция, экология | Эсептөө маселелери, олимпиада |
| 6 | Толук кайталоо + ЖРТ форматтагы тесттер + олимпиада маселелери | Ылдамдык жана тактык |
0-сабак. Диагностика (10 суроо)
Жазбай эле ойлонуп жооп бер, анан ылдыйдагы жооптор менен салыштыр.
- Клетканын «энергия станциясы» кайсы органоид?
- Фотосинтез кайсы органоидде жүрөт?
- ДНКнын курамында кайсы кант бар?
- Мейоздон кийин хромосома саны кандай өзгөрөт?
- Адамда канча жуп хромосома?
- Өсүмдүктүн вегетативдик органдарын ата.
- Кан топторун кайсы система аныктайт?
- Клетка мембранасынын негизин эмне түзөт?
- Популяция деген эмне?
- АТФта канча фосфаттык топ бар?
Жооптор: 1) митохондрия; 2) хлоропласт; 3) дезоксирибоза; 4) эки эсе азаят; 5) 23 жуп (46); 6) тамыр, сабак, жалбырак; 7) AB0 системасы; 8) фосфолипиддер; 9) бир түрдүн бир аймактагы особдор жыйындысы; 10) 3.
Эсеп: 9–10 → бекем база, тез барабыз. 6–8 → орточо, план боюнча. 3–5 → базаны кайра курабыз, жайыраак. 0–2 → 6-класстын негизинен баштайбыз.
Жыйынтыгыңды жаз — ошого жараша темпти тактайбыз.
1-сабак. Биология илими жана тиричиликтин белгилери
1) Биология эмнени изилдейт
Биология — тиричиликтин бардык көрүнүштөрүн изилдөөчү илим. «Биос» — жашоо, «логос» — илим.
Изилдөө методдору:
- Байкоо — табиятта эмне болуп жатканын өзгөртпөй карап жазуу (канаттуулардын учуусу).
- Эксперимент — шартты атайын өзгөртүп текшерүү (өсүмдүктү жарыксыз өстүрүү).
- Салыштыруу — эки объектини коюп карап, айырмасын табуу.
- Моделдөө — кубулуштун моделин түзүү (ДНКнын модели).
- Өлчөө — сан менен туюнтуу (узундук, масса, температура).
Эскертүү: байкоодо биз кийлигишпейбиз, экспериментте — кийлигишебиз. Бул экөөнү алмаштырбай жаз.
2) Тиричиликтин белгилери
| Белги | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| Клеткалык түзүлүш | Дененин клеткалардан турушу | Бактерия, өсүмдүк, адам |
| Зат алмашуу жана энергия | Заттарды алуу, ажыратуу, синтездөө | Тамактануу, дем алуу |
| Дүүлүгүү | Тышкы таасирге жооп берүү | Жарыкка көздүн жумулушу |
| Өсүү жана өнүгүү | Көлөм/массанын өсүшү, форманын өзгөрүшү | Уруктан өсүмдүк |
| Көбөйүү | Жаңы особдорду берүү | Урук, жумуртка |
| Тукум куучулук жана өзгөргүчтүк | Белгилердин берилиши жана өзгөрүшү | Балдардын ата-энеге окшоштугу |
| Гомеостаз | Ички чөйрөнү туруктуу сактоо | Дене температурасы 36,6 °C |
| Ыңгайлашуу | Чөйрөгө көнүү | Төөнүн өркөчүндөгү май |
3) Организмдин түзүлүш деңгээлдери (кичинеден чоңго)
Молекула → клетка → ткань → орган → органдар системасы → организм → популяция-түр → биоценоз → биосфера
- Клетка — тиричиликтин структуралык жана функциялык бирдиги.
- Ткань — түзүлүшү жана милдети окшош клеткалардын тобу.
- Орган — бир нече ткандан турган, белгилүү ишти аткарган бөлүк.
- Популяция — бир түрдүн бир аймактагы особдор жыйындысы (эң кичине эволюциялык бирдик).
- Биосфера — Жердин тирүү организм жашаган катмары.
4) Клетканын химиялык курамы
| Зат | Орточо үлүшү | Роль |
|---|---|---|
| Суу | 70–80 % | Эриткич, транспорт, температура |
| Белоктор | 10–20 % | Фермент, курулуш, транспорт |
| Липиддер | 1–5 % | Мембрана, энергия запасы |
| Углеводдор | 0,2–2 % | Энергия, кабык |
| Нуклеин кислоталары | 1–2 % | Тукум куучулук |
| Минералдык заттар | 1–1,5 % | Осмос, фермент кофактору |
Байка: суу эң көп, белок органикалык заттардын ичинен эң көп. Муну ЖРТда дайым сурашат.
Энергия: 1 г белок = 1 г углевод ≈ 17,6 кДж, 1 г май ≈ 38,9 кДж. Белогу бар теманы биз 1-айдын аягында тереңдетет безебиз (сен «Белок» деп жазгансың — ошол сабакта аминокислоталар, пептид байланышы, денатурация болот).
Үй тапшырма (20–25 мүн)
- Тиричиликтин 8 белгисин өз сөзүң менен жазып чык.
- Байкоо жана экспериментке бирден мисал ойлоп жаз.
- Деңгээлдердин тизмесин жаттап, жогорудан ылдый карай кайтала.
- Клетканын химиялык курамын таблицасыз эстеп көр.
- Диагностиканын жыйынтыгын мага жаз (канча туура).
Кийинки сабак: клетканын түзүлүшү — мембрана, органоиддер, өсүмдүк жана жаныбар клеткасынын айырмасы. Үй тапшырманы аткаргандан кийин «кийинки» деп жаз, улантабыз.
Бул ото коп ко мен кээ биркилерин унутуп калгам жок дегенде 3теманы от.менин биологиядан 30%билем
Ичине кирип от
Түшүндүм: көлөмү азайтабыз. 30% деңгээл — бул нормалдуу башталгыч чекит, уят эмес: жөн гана базаны кайра курабыз. Планды ошого жараша өзгөртөм: күнүнө 20–25 мүн, 1 тема, ал эми бүгүн сен сурагандай 3 кичине тема — бирок ар бири кыска жана текшерүү менен.
Бүгүнкү 3 тема: 1) клетка мембранасы, 2) органоиддер, 3) өсүмдүк жана жаныбар клеткасынын айырмасы.
Тема 1. Клетка мембранасы
Мембрана — клетканы сырттан курчап турган жука катмар. Калыңдыгы болжол менен 8–10 нм, көзгө көрүнбөйт, микроскопто гана көрүнөт.
Түзүлүшү (суюк-мозаика модели):
- Фосфолипиддердин эки катмары — мембрананын негизи. Фосфолипиддин «башы» сууну жакшы көрөт (гидрофилдик), «куйругу» суудан качат (гидрофобдук). Ошондуктан алар эки катар болуп тизилип, ортосунда суу өтпөгөн катмар пайда болот.
- Белоктор — мембранага кирип турат же үстүндө жатат. Алар заттарды өткөрөт, сигнал кабыл алат, клетканы тааныйт.
- Углеводдор — белоктор жана липиддер менен биригип, клетканын «паспортун» түзөт (кан топтору ушундан аныкталат).
Мембрана эмне кылат:
- Клетканы чектеп, ички чөйрөнү бөлөт.
- Тандамал өткөрүмдүүлүк — кээ бир заттарды өткөрөт, кээ бирин өткөрбөйт.
- Заттардын транспортуУлантабыз — мембрананын транспортунан тартып, органоиддердин милдеттерин толук ачып берем.
Тема 1 (уланды). Мембрана аркылуу заттар кантип өтөт
Мембрана «тешик дубал» эмес: ал керектүүнү өткөрүп, керексизди токтотот. Үч жолу бар.
1) Пассивдүү транспорт — АТФ керектелбейт
Заттар көп жерден аз жерге карай өзү жылат (концентрация айырмасы боюнча).
- Жөнөкөй диффузия — кичине молекулалар (O₂, CO₂, суу) мембранадан түз өтөт.
- Осмос — суунун жарым өткөргүч мембрана аркылуу суу аз жактан суу көп жакка жылышы. Мисалы: тамырдын түгүнө суу кириши. Тузу көп тамак жесең, кандагы суу клеткалардан чыгып, суусайсың — бул да осмос.
- Атайын белок аркылуу диффузия — глюкоза сыяктуу чоңураак заттар өз алдынча өтпөйт, аларга «эшик» кызматын белоктор аткарат.
2) Активдүү транспорт — АТФ керек
Зат аз жерден көп жерге карай, башкача айтканда табигый багытка каршы ташылат. Бул үчүн энергия коротуп, «насос» иштелет.
- Классикалык мисал — Na⁺/K⁺ насосу: клеткадан 3 натрийди чыгарып, ичке 2 калийди киргизет, АТФ коротуп. Нерв импульсу жана булчуң жыйрылышы ушунсуз болбойт. Ошондуктан уу заттар бул насосту бузуп өлтүрүшү мүмкүн.
3) Чоң бөлүкчөлөрдүн өтүшү (везикула аркылуу)
- Фагоцитоз — клетка бөлүкчөнү «жеп» алат (лейкоциттин бактерияны жутушу).
- Пиноцитоз — суюктуктун тамчысын жутуу.
- Экзоцитоз — затты сыртка чыгаруу (гормон, фермент, шилекей).
ЖРТга кеңеш: «АТФ коротулдубу?» деп сурасаң — активдүү транспорт; «концентрация боюнча өзү өттүбү?» — пассивдүү.
Тема 2. Органоиддер жана алардын милдеттери
Органоид — клетканын ичиндеги туруктуу түзүлүш, ар биринин өз «жумушу» бар. Клетканы заводго салыштырсак, ар бир органоид — өз цехи.
| Органоид | Түзүлүшү | Милдети (эмне кылат) |
|---|---|---|
| Ядро | Эки катмарлуу мембрана, ичинде хромосомалар жана ядрочо | ДНК сактайт, клетканы башкарат, бөлүнүүнү жөнгө салат |
| Ядрочо | Ядронун ичиндеги тыгыз дене | Рибосомаларды чыгарат (рРНК синтези) |
| Цитоплазма | Суюк чөйрө (гиалоплазма) + органоиддер | Заттардын кыймылы, реакциялар жүргөн чөйрө |
| Клетка мембранасы | Фосфолипид эки катмары + белоктор | Чектөө, тандамал өткөрүү, рецептор |
| Рибосома | рРНК + белок, эки бөлүк | Белок синтези (трансляция) |
| ЭПС (эндоплазмалык тор) | Мембрана түтүкчөлөрү | Заттарды ташуу, синтез аянтчасы |
| — Бүдүрлүү (гранулалуу) ЭПС | Үстүндө рибосомалар | Белок синтези жана ташуу |
| — Тегиз ЭПС | Рибосомасыз | Липиддерди жана углеводдорду синтездөө, ууларды зыянсыздандыруу |
| Гольджи аппараты | Катмар-катмар мембрана «каптары» | Заттарды иштеп чыгуу, таңгактоо, адреске жөнөтүү («почта») |
| Митохондрия | Эки мембрана, ички мембранасы бырыш (кристалар) | Клеткалык дем алуу, АТФ өндүрүү («энергия станциясы») |
| Лизосома | Бир мембраналуу көбүкчө, ичинде ферменттер | Тамакты жана эски органоиддерди ажыратуу («таштанды жана ашкана») |
| Вакуоль | Мембрана менен курчалган көбүкчө | Заттарды жана сууну сактоо, тургор басымын кармоо |
| Пластиддер (өсүмдүктө) | Эки мембраналуу | Хлоропласт — фотосинтез; хромопласт — түс; лейкопласт — крахмал запасы |
| Клетка борбору (центриолдор) | Эки цилиндр формасындагы түзүлүш | Бөлүнүү учурунда хромосомаларды тартып турат (айрылуу веретенесу) |
| Цитоскелет | Микротүтүкчөлөр, микрофиламенттер | Клетканын формасын кармоо, кыймыл |
| Клетка кабыгы (өсүмдүктө, козу карында, бактерияда) | Целлюлоза / хитин / муреин | Коргоо, форма, тыгыздык берүү |
Негизги түйүндөр (жаттап ал):
- Белок синтези — рибосома.
- АТФ — митохондрия.
- Фотосинтез — хлоропласт.
- Ажыратуу (таштанды) — лизосома.
- Таңгактоо жана жөнөтүү — Гольджи.
- Башкаруу жана ДНК — ядро.
Прокариот жана эукариот:
- Прокариот (бактерия) — ядросу жок, мембраналуу органоиддери жок; ДНК цитоплазмада.
- Эукариот (өсүмдүк, жаныбар, козу карын) — ядросу бар, органоиддери мембрана менен курчалган.
Тема 3. Өсүмдүк жана жаныбар клеткасынын айырмасы
| Белги | Өсүмдүк клеткасы | Жаныбар клеткасы |
|---|---|---|
| Клетка кабыгы | Бар (целлюлоза) | Жок |
| Хлоропласт | Бар | Жок |
| Чоң вакуоль | Бар (борбордук) | Жок же майда |
| Клетка борбору (центриол) | Жогорку өсүмдүктөрдө жок | Бар |
| Лизосома | Аз, кээде жок | Бар |
| Зат азык катары | Өзү фотосинтез менен түзөт (автотроф) | Даяр органикалык зат алат (гетеротроф) |
| Формасы | Көбүнчө туруктуу, бурчтуу | Ар түрдүү, өзгөрмө |
| Митохондрия | Бар | Бар |
| Ядро | Бар | Бар |
Жалпы жактары: экөөндө тең мембрана, цитоплазма, ядро, рибосома, митохондрия, ЭПС, Гольджи бар. Айырма — негизинен кабык, пластиддер, вакуоль жана тамактануу тиби.
10 суроолук текшерүү (жооптору ылдыйда)
- Клетканын энергия станциясы?
- Белок кайсы органоидде синтезделет?
- Na⁺/K⁺ насосу кайсы транспорттун түрү?
- Фотосинтез кайсы органоидде жүрөт?
- Лизосоманын милдети?
- Өсүмдүк клеткасынын кабыгы эмнеден турат?
- Бактерияда ядро барбы?
- Гольджинин «почта» милдети эмнеде?
- Осмос деген эмне?
- Жаныбар клеткасында эмне жок (үч нерсе)?
Жооптор: 1) митохондрия; 2) рибосома; 3) активдүү; 4) хлоропласт; 5) ажыратуу/таштанды; 6) целлюлозадан; 7) жок (прокариот); 8) затты иштеп чыгып, таңгактап, керек жерине жөнөтүү; 9) суунун жарым өткөргүч мембрана аркылуу жылышы; 10) клетка кабыгы, хлоропласт, чоң вакуоль.
Канча туура тапканыңды жаз. Кийинки сабак: клетканын бөлүнүшү — митоз жана мейоз (ЖРТда эң көп ката кеткен тема).
Может биринчи киришуудон тируу организме класификациясын клетка ж.б оторбуз
Ооба, туура — логикалуу башталыш ушундай: тирүү организм → классификация → клетка. Анткени классификация да, клетка да «тирүү деген эмне» деген суроодон келип чыгат. Бүгүн ушундан баштайбыз.
Темп: күнүнө 20–25 мүн, 3 кичине тема. Ар биринин аягында текшерүү бар.
Тема 1. Тирүү организм жана анын белгилери
Биология эмнени изилдейт
Биология — тирүү жаратылышты изилдөөчү илим. Жаратылыш экиге бөлүнөт:
- Тирүү жаратылыш — өсүмдүк, жаныбар, козу карын, бактерия, адам.
- Өлүү (органикалык эмес) жаратылыш — суу, тоо, аба, минералдар.
Тирүү организмдин 8 белгиси
| Белги | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| Клеткалык түзүлүш | Дене клеткалардан турат | Бардык организмдер (вирустан башка) |
| Зат алмашуу жана энергия | Зат алат, ажыратат, синтездейт | Тамактануу, дем алуу |
| Дүүлүгүү | Тышкы таасирге жооп берет | Жарыкка көздүн жумулушу |
| Өсүү жана өнүгүү | Көлөмү, формасы өзгөрөт | Уруктан өсүмдүк |
| Көбөйүү | Жаңы организм берет | Урук, жумуртка |
| Тукум куучулук жана өзгөргүчтүк | Белгилер берилет жана өзгөрөт | Бала ата-энеге окшош |
| Гомеостаз | Ички чөйрөнү туруктуу кармайт | Дене температурасы 36,6 °C |
| Ыңгайлашуу | Чөйрөгө көнөт | Төөнүн өркөчүндөгү май |
Эң маанилүү: зат алмашуу — тиричиликтин негизги белгиси. Зат алмашуу токтосо, организм өлөт.
Вирустар — өзгөчө учур
Вируста клеткалык түзүлүш жок, өз алдынча зат алмашпайт. Ошондуктан аларды клеткасыз форма деп атайбыз, тирүү организмдердин арасына шарттуу киргизилет. Вирус кожоюн клеткага киргенде гана көбөйөт.
Тема 2. Организмдин түзүлүш деңгээлдери жана классификациясы
Түзүлүш деңгээлдери (кичинеден чоңго)
Молекула → клетка → ткань → орган → органдар системасы → организм → популяция → биоценоз → биосфера
- Ткань — түзүлүшү жана милдети окшош клеткалардын тобу.
- Орган — бир нече ткандан турган, белгилүү ишти аткарган бөлүк.
- Популяция — бир түрдүн бир аймактагы особдор жыйындысы (эволюциянын эң кичине бирдиги).
- Биоценоз — бир аймактагы бардык түрлөрдүн жыйындысы.
- Биосфера — Жердин тирүү организм жашаган катмары.
Систематика — организмдерди топтоо илими
Таксономиялык бирдиктер (чоңдон кичинеге):
Патшалык → тип (бөлүм) → класс → түркүм → тукум → уруу → түр
- Түр — систематиканын негизги бирдиги. Бир түрдүн особдору окшош, чогуу көбөйүп, түрүн уланта алат.
- Уруу — жакын түрлөрдүн тобу (мисалы, мышык уруусу).
- Тукум — жакын уруулардын тобу (мышыктар тукуму).
- Түркүм — жырткычтар түркүмү.
- Класс — сүт эмүүчүлөр классы.
- Тип (бөлүм) — хордалуулар (өсүмдүктө — бөлүм, мисалы, гүлдүү өсүмдүктөр).
- Патшалык — жаныбарлар патшалыгы.
Төрт негизги патшалык
| Патшалык | Клетка | Тамактануу | Мисал |
|---|---|---|---|
| Бактериялар | Прокариот (ядросу жок) | Гетеротроф/автотроф | Коян оорусунун козгогучу |
| Козу карындар | Эукариот, кабыгы хитин | Сапротроф (даяр зат) | Ак козу карын, ачыткы |
| Өсүмдүктөр | Эукариот, кабыгы целлюлоза, хлоропласт | Автотроф (фотосинтез) | Карагай, алма |
| Жаныбарлар | Эукариот, кабыгы жок | Гетеротроф (даяр зат) | Балык, ит, адам |
Тамактануу боюнча:
- Автотроф — өзү органикалык зат түзөт (фотосинтез).
- Гетеротроф — даяр органикалык зат алат.
- Сапротроф — өлүк органикалык зат менен тамактанат (козу карын, бактерия).
Тема 3. Клетка — тиричиликтин бирдиги
Клетка — тиричиликтин структуралык жана функциялык бирдиги. Бардык тирүү организмдер клеткадан турат (вирустан башка).
Клетканын негизги бөлүктөрү
| Бөлүк | Милдети |
|---|---|
| Мембрана | Чектейт, заттарды тандап өткөрөт |
| Цитоплазма | Ички чөйрө, реакциялар жүрөт |
| Ядро | ДНК сактайт, клетканы башкарат |
| Органоиддер | Ар биринин өз жумушу (митохондрия — АТФ, рибосома — белок ж.б.) |
Прокариот жана эукариот
| Белги | Прокариот | Эукариот |
|---|---|---|
| Ядро | Жок (ДНК цитоплазмада) | Бар |
| Мембраналуу органоиддер | Жок | Бар |
| Кимдер | Бактерия, архей | Өсүмдүк, жаныбар, козу карын |
Өсүмдүк жана жаныбар клеткасынын айырмасы
| Белги | Өсүмдүк | Жаныбар |
|---|---|---|
| Клетка кабыгы | Бар (целлюлоза) | Жок |
| Хлоропласт | Бар | Жок |
| Чоң вакуоль | Бар | Жок же майда |
| Тамактануу | Автотроф | Гетеротроф |
Бул теманы кийинки сабакта толук ачабыз (органоиддердин ар бири өз-өзүнчө).
10 суроолук текшерүү
- Тиричиликтин негизги белгиси кайсы?
- Вирустун өзгөчөлүгү эмнеде?
- Систематиканын негизги бирдиги?
- Козу карындын клетка кабыгы эмнеден турат?
- Прокариоттун ядросу барбы?
- Бир аймактагы бир түрдүн особдор жыйындысы кандай аталат?
- Автотроф менен гетеротрофтун айырмасы?
- Деңгээлдердин иретин ата (клеткадан баштап).
- Өсүмдүк клеткасында жаныбарда жок эмнелер бар (3 нерсе)?
- Хордалуулар — бул кайсы таксономиялык бирдик?
Жооптор: 1) зат алмашуу; 2) клеткасыз, өз алдынча көбөйбөйт, кожоюн клеткада гана; 3) түр; 4) хитинден; 5) жок; 6) популяция; 7) автотроф өзү органикалык зат түзөт, гетеротроф даяр алат; 8) клетка → ткань → орган → органдар системасы → организм → популяция → биоценоз → биосфера; 9) клетка кабыгы, хлоропласт, чоң вакуоль; 10) тип.
Үй тапшырма (15 мүн)
- Тирүү организмдин 8 белгисин өз сөзүң менен жаз.
- Таксономиялык бирдиктерди чоңдон кичинеге карай жатта.
- Төрт патшалыкты таблица кылып жаз (клетка, тамактануу, мисал).
- Тесттен канча туура тапканыңды мага жаз.
Кийинки сабак (экинчи бөлүм): клетканын органоиддери — ар биринин милдети, митохондрия, рибосома, Гольджи, ЭПС. Анан митоз/мейозго өтөбүз.
Тесттин жыйынтыгын жаз — 30%дан канчага чыкканыңды көрүп, темпти тактайбыз.
