деформация жана анын турлору тушундуруу
Кыскача жооп: Деформация — сырткы күчтүн таасиринен нерсенин формасы жана көлөмү өзгөрүүсү. Касиети боюнча серпилгич жана пластикалык, формасы боюнча негизги түрлөрү: созулуу, кысылуу, жылышуу, ийилүү, буралуу.
Негизги принцип. Күч аракет эткенде дене бөлүкчөлөрүнүн ортосундагы аралык өзгөрөт: алар бири-биринен алыстайт же жакындайт. Ошол эле учурда ички күчтөр мурунку абалга кайтарууга аракет кылат. Ошондуктан деформация пайда болот.
Деформациянын өлчөмү:
- абсолюттук деформация: \(\Delta l=|l-l_0|\) — метр менен;
- салыштырмалуу деформация: \(\varepsilon=\dfrac{\Delta l}{l_0}\) — өлчөмсүз чоңдук, көбүнчө пайыз менен;
- механикалык чыңалуу: \(\sigma=\dfrac{F}{S}\) — Па менен.
Серпилгич чекте Гук мыйзамы аткарылат: \[ F=k\Delta l,\qquad \sigma=E\varepsilon \] Мында \(k\) — катуулук, \(E\) — Юнг модулу.
Деформациянын түрлөрү:
| Түрү | Эмне болот | Мисал |
|---|---|---|
| Созулуу | Узундугу чоңоёт, туурасы азаят | Зымды тартуу, резина |
| Кысылуу | Узундугу кыскарат, калыңдыгы чоңоёт | Колоннага жүк, пружина |
| Жылышуу | Катмарлар бири-бирине карата жылышат | Кайчы, болт, кесилиш |
| Ийилүү | Бир тарабы созулат, экинчиси кысылат | Тактай, балка |
| Буралуу | Ок боюнча буралышат | Вал, бурама |
Серпилгич жана пластикалык айырмасы:
- Серпилгич — күч алынгандан кийин дене кайра калыбына келет. Мисалы: резина, пружина.
- Пластикалык — күч алынгандан кийин да формасы өзгөрүп калат, кайтпайт. Мисалы: пластилин, металлды ийүү.
Кантип аныктоо керек:
- Күч кайсы багытта аракет эткенин кара.
- Күч алынгандан кийин форма кайтабы — серпилгич же пластикалык экенин аныкта.
- \(\Delta l\) жана \(\varepsilon\) аркылуу деформациянын чоңдугун эсепте.
Текшерүү мисалы: стержендин баштапкы узундугу \(l_0=1\ \text{м}\), ал \(l=1{,}002\ \text{м}\) болду. Анда
\[
\Delta l=0{,}002\ \text{м},\qquad \varepsilon=\frac{0{,}002}{1}=0{,}002=0{,}2\%.
\]
Эгер бул серпилгич чекте болсо, күчтү 2 эсе чоңойтсок, \(\Delta l\) да 2 эсе чоңоюп, \(0{,}004\ \text{м}\) болот.
