Осмонаалы Сыдыков дил баян
Кыскача дил баян
Осмонаалы Сыдыков — XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башындагы кыргыз элинин көрүнүктүү агартуучусу, тарыхчысы жана коомдук ишмери. Ал 1875-жылы туулган. Өз доорунда билим алып, эл арасында агартуу иштерине активдүү катышкан.
Анын эң белгилүү эмгеги — 1913-жылы Уфа шаарында басылып чыккан «Тарых кыргыз Шадмания» китеби. Бул эмгекте кыргыздардын келип чыгышы, уруулук курамы, салт-санаасы, чарбалык турмушу жана башка элдер менен байланышы баяндалган. Ошондуктан ал кыргыз тарыхын изилдөөдө маанилүү булак болуп эсептелет.
Сыдыков кыргыз элинин тарыхын, тилин жана маданиятын жазып калтырып, келечек муундарга жеткирүүгө чоң салым кошкон. Анын эмгектери бүгүнкү күндө да тарыхчылар үчүн баалуу.
Кантип ушундай дил баянды өзүң жазсаң болот:
- Дил баян — биографиянын тизмеси эмес. Башкы ойду танда: «Сыдыков кыргыз тарыхын жазып калтырган инсан».
- Киришүүдө ким экенин жана эмнеси менен белгилүү экенин 1–2 сүйлөм менен айт.
- Негизги бөлүктө 2–3 факт келтир: билим алышы, «Шадмания» эмгеги, агартуучулук иши. Ар бир фактыдан кийин «бул эмне үчүн маанилүү?» деп түшүндүр.
- Жыйынтыкта «Ошондуктан...» деп башкы ойду кайра бекемде.
- Текшер: 1913-жыл, Уфа шаары жана эмгектин аталышы туурабы; ойдон кошулган фактылар жокпу.
Обсуждение
2 сообщенияПлан тузуп дил баян жазып бер узун кылып
План
- Киришүү. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башталышы: кыргыз элинин тарыхый абалы жана ошол доордогу агартуучу инсандардын ролу.
- Инсан катары калыптанышы. Осмонаалы Сыдыковдун туулган жылы, балалыгы жана билим алуу жолу.
- Агартуучулук иши. Эл арасында билим жана жазуу-сызуу таратууга умтулушу, санжыра жыйноочулугу.
- «Тарых кыргыз Шадмания» эмгеги. Китептин жарык көрүшү, мазмуну жана илимий баалуулугу.
- Коомдук ишмердиги жана мурасы. Замандаштары менен байланышы, эмгектеринин кийинки муундарга тийгизген таасири.
- Жыйынтык. Сыдыковдун кыргыз тарых илиминдеги орду жана бүгүнкү күндөгү мааниси.
Дил баян
Осмонаалы Сыдыков — кыргыз тарыхын жазып калтырган агартуучу
Ар бир элдин тарыхында өз доорунан озуп, элинин келечеги үчүн ой жүгүрткөн инсандар болот. Кыргыз эли үчүн ошондой инсандардын бири — Осмонаалы Сыдыков. Ал XIX кылымдын аягында төрөлүп, XX кылымдын башында элинин тарыхын, санжырасын жана маданиятын жазып калтырган агартуучу, тарыхчы жана коомдук ишмер катары таанылат.
Сыдыков 1875-жылы туулган. Ал жашаган доор жеңил доор эмес болчу: кыргыз эли ошол кезде оор социалдык-саясий шарттарда жашап, жазуу-сызуу, билим жана өз тарыхын иликтеп-үйрөнүү мүмкүнчүлүгү чектелүү эле. Ошого карабастан ал кездин деңгээлинде жакшы билим алып, араб алфавитинде окуп-жаза билген, чыгыш адабияты менен тарыхынан кабардар болгон. Бул билим ага кийинки чыгармачылык ишинде бекем пайыз болуп берген.
Сыдыковдун эмгек жолунун өзөгү — эл агартуу. Ал өзү билим алгандан кийин аны эл арасына таратууга умтулган: айыл-айылды кыдырып, санжыраларды, уруулардын курамын, элдик оозеки тарыхты жыйнаган. Бул иш жеңил болгон эмес, анткени ошол убакта кыргыз тарыхы негизинен оозеки түрдө гана сакталып келген. Сыдыков ошол оозеки материалды жазып, системага салып, китеп кылган — бул анын эң чоң эмгеги.
Анын эң белгилүү чыгармасы — 1913-жылы Уфа шаарында басылып чыккан «Тарых кыргыз Шадмания» китеби. Бул эмгекте кыргыздардын келип чыгышы, уруулук курамы, санжырасы, чарбалык турмушу, үрп-адаты жана башка элдер менен байланышы баяндалган. Китеп араб графикасында жазылган жана ошол доор үчүн чоң жаңылык болгон: кыргыз тарыхы биринчи жолу басма сөз аркылуу кеңири окурмандарга жеткен. Ошондуктан «Шадмания» бүгүнкү күндө да тарыхчылар үчүн баалуу булак болуп эсептелет — анткени анда жазылган маалыматтардын көбү башка жазуу булактарында кездешпейт.
Сыдыковдун мааниси эмгегинин көлөмүндө эмес, багытында. Ал элинин тарыхын чет элдиктер жазып бергенче, кыргыздын өзү жазып, өз муунуна калтырышы керек экенин түшүнгөн. Ал өз замандаштары менен байланышып, доордун алдыңкы ой-пикирлеринен кабардар болуп, коомдук турмушка да катышкан. Анын эмгектери кийинки кыргыз тарыхчылары жана агартуучулары үчүн жол ачкан, санжыра изилдөө салтын уланткан.
Ошентип, Осмонаалы Сыдыков — кыргыз элинин тарыхын жазып калтырып, өз учурунда агартуу идеясын тараткан инсан. Анын «Тарых кыргыз Шадмания» эмгеги элибиздин өткөнүн түшүнүүгө жардам берген баа жеткис мурас. Биз үчүн бул китеп жөн гана тарыхый эскерүү эмес, өз тарыхыбызды билүү, аны сыйлоо жана келечекке жеткирүү зарылдыгынын далили. Ошондуктан Сыдыковдун ысымы кыргыз маданиятынын тарыхында татыктуу орунду ээлейт.
Текшерүү үчүн эскертүү. Окуу китебиңде төмөнкү фактыларды тактап ал, анткени булактарда айырмаланышы мүмкүн: туулган жери (айылы, облусу), кайсы медреседе окуганы, так өлгөн жылы. Эгер китебиңде бул маалыматтар башкача берилсе — ошол вариантты колдон, ошондо мугалимдин талабына дал келет.
