Семетей таласка келгенден кийин биринчилерден болуп ким тосур алат

Кыска жооп (мектепте көбүнчө айтылган вариант):

• Мине турган аты: Кулатай (айрым айтуучуларда «Култай» деп да учурайт).
• Негизги куралдары: «Ак кылыч» (кылычы), «Ак найза» (кээ бир версияларда «Ак жалдуу найза» деп сүрөттөлөт) жана «Ак-Жаа» — жаасы.

Түшүндүрмө:

1. «Семетей» эпосунда баатырдын аты анын эрдиги менен бирге айтылат: ат — жолдош, курал — эрдиктин белгиси.
2. Куралдын «ак» деп аталышы эпостун поэтикасында күч-кубат, тазалык, баатырдык маанисин берет (мисалы, «Ак кылыч» — эч жеңилбеген курал).
3. Эскертүү: эпостун версияларында (Сагымбай Орозбаков, Сайакбай Каралаев) аттар менен куралдардын аталышы бир аз айырмаланышы мүмкүн.

Текшерүү: аты — Кулатай, куралдары — Ак кылыч + Ак найза + Ак-Жаа.

Эгер сабакта белгилүү бир айтуучунун (мисалы, Орозбаковдун) тексти боюнча суралып жатса, ошону айтсаң — ошол вариантка ылайыктап тактайм.

Кыска жооп: Семетейдин эң жакын ишенимдүү адамдары — апасы Каныкей, жубайы Чачкей жана досу/жолдошу Күлчоро.

Түшүндүрмө:

• Каныкей — Семетейдин апасы, аны тарбиялап, коргоп өстүргөн.
• Чачкей — Семетейдин жубайы, ага берилген адам.
• Күлчоро — Семетейдин ишенимдүү досу жана жолдошу; кээ бир айтууларда акылман Бакай менен Кошой да кеңешчи катары эскерилет.
• Канчоро — сырттан жакындай көрүнүп, кийин чыккынчылык кылган; аны чыныгы ишенимдүү адам деп эсептөөгө болбойт.

Текшерүү: негизги үчөө — Каныкей, Чачкей, Күлчоро. Эгер сабакта белгилүү бир айтуучунун варианты боюнча суралып жатса, ошого жараша тактап бере алам.

Кыска жооп: Семетейдин эң жакын жана ишенимдүү чоросу — Күлчоро. Ал эпостун көп варианттарында Бакайдын уулу деп айтылат жана Семетейдин бала кезинен сырдашы, бирге өскөн досу катары сүрөттөлөт.

Түшүндүрмө:

• Күлчоро — Семетейдин эң жакын чоросу; экөө бирге өсүп, бирге согушкан, Күлчоро ага акырына чейин берилген бойдон калат.
• Канчоро — Абыкенин уулу, Семетейдин тууганы. Ал алгач жакын адамдардын катарында жүрөт, бирок ичинен карап, кийин чыккынчылык кылып, Семетейдин өлүмүнө себеп болот.
• Эпостун айрым версияларында Толтой жана башка жаш баатырлар да Семетейдин чоролору катары эскерилет, бирок негизги жана эң ишенимдүүсү — Күлчоро.

Текшерүү: эң жакын чоросу — Күлчоро; Канчоро — тууганы, бирок чыккынчы. Эгер сабакта белгилүү бир айтуучунун (мисалы, Сагымбай Орозбаковдун же Сайакбай Каралаевдин) тексти боюнча суралып жатса, ошол вариантка ылайыктап тизмени тактай алам.

Кыска жооп: Семетей Чачкейге үйлөнөт. Чачкей — Темиркандын (Темир хандын) кызы.

Түшүндүрмө:

• Эпостун негизги варианттарында Чачкей Семетейдин жубайы катары аталат.
• Анын атасы — Темиркан (кээ бир айтууларда «Темир хан» деп берилет).
• Чачкей менен Семетейдин уулу — Сейтек.

Текшерүү: жубайы — Чачкей, атасы — Темиркан. Эгер сабакта белгилүү бир айтуучунун варианты каралып жатса, ошол текст боюнча аты бир аз айырмаланышы мүмкүн.

Кыска жооп: Семетейдин Таластагы ички душмандары — Канчоро жана Толтой.

Түшүндүрмө:

• Канчоро — Абыкенин уулу, Семетейдин тууганы. Ал сырттан жакшынакай тосуп алат, бирок ичинен күнчүлүк кылып, кийин чыккынчылык жасайт.
• Толтой — Көкчөнүн уулу, Канчоронун сырдашы. Ал дагы Семетейге каршы ички душмандардын катарында жүрөт.
• Эпостун айрым варианттарында алардын аталары Абыке менен Көкчө да ички душман катары эскерилет.
• Ал эми Күлчоро, Бакай, Каныкей — Семетейдин ишенимдүү адамдары.

Текшерүү: негизги ички душмандар — Канчоро жана Толтой; айтуучунун вариантына жараша айрым ысымдар такталышы мүмкүн.

Кыска жооп: «Семетей» эпосундагы тышкы душмандар — негизинен калмак-кытай хандары, алардын ичинен эң белгилүүсү Кыяс (Кыяс-хан). Айрым варианттарда Коңурбай жана Акун-хан (Темиркан) да тышкы душман катары эскерилет.

Түшүндүрмө:

• Кыяс — калмак ханы, Семетейдин негизги тышкы душманы. Семетей ага каршы жортуулга чыгып, элди коргойт.
• Коңурбай — айрым айтууларда калмак баатыры катары Семетейге каршы чыгат (версияларда айырма бар).
• Темиркан (Акун-хан) — Чачкейдин атасы; башында каршы тарапта турат, кийин Семетей ага күйөө бала болуп, туугандашат.
• Айырмалоо үчүн: Канчоро, Толтой, Абыке, Көкчө — ички душмандар; Кыяс жана калмак-кытай хандары — тышкы душмандар.

Текшерүү: тышкы душман — Кыяс (калмак ханы); ички душмандар — Канчоро, Толтой. Эгер сабакта белгилүү бир айтуучунун (Орозбаков, Каралаев) варианты каралып жатса, ошол текст боюнча тизмени тактай алам.

Кыска жооп: Семетейдин өмүрү трагедиялуу аяктайт — аны ачык салгылашууда эмес, ички душмандары Канчоро менен Толтой чыккынчылык менен өлтүрүшөт. Ал өз өлкөсүндө, өз туугандарынын арасында кутумга кабыл болот.

Түшүндүрмө:

• Семетей Таласка келип, элди башкарып, бекемделип турганда, Канчоро менен Толтой ага күнчүлүк кылып, ичинен душмандык кылат.
• Алар анын ишенимине кирип, той-тамаша же мергенчилик сыяктуу шылтоо менен алдап, чыккынчылык жолу менен өлтүрүшөт (эпостун варианттарында бул сценарий бир аз айырмаланат).
• Семетейдин өлүмүнөн кийин Каныкей кайгырып, ал эми Чачкей кош бойлуу болот. Каныкей небереси Сейтекти сактап калат.
• Кийин чоңойгон Сейтек атасынын өчүн алат — эпостун үчүнчү бөлүгү ушунга арналат.

Текшерүү: Семетей Канчоро менен Толтойдун чыккынчылыгынан өлөт; анын өлүмү Сейтектин кийинки өч алуусун баштайт.