Жеті қазына диктант қажет өз сөзімен оқушы сөзімен жазып жіберші!!
Қысқа жауап: дайын диктант мәтіні (оқушы тілінде, 90-ға жуық сөз)
«Жеті қазына»
Жеті қазына — қазақ халқының ежелден келе жатқан ұғымы. Халық өз өмірінде ең қымбат, ең қажетті жеті дүниені қазына деп санаған.
Солардың қатарында жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық бар. Бұлар — саятқа шыққанда сенімді серік болатын дүниелер. Жүйрік ат жолды қысқартады, қыран құс биіктен көреді, құмай тазы ізді жақсы алады.
Ал ақылды әйел мен алғыр ит — үйдің берекесі мен қорғаны. Халық қазынаны тек байлық деп түсінбеген: ол — ақыл, еңбек және бірлік.
Сондықтан «жеті қазына» деген сөз бүгін де халқымыздың өмірлік тәжірибесін, ой-өрісін білдіреді.
Мәтін неге осылай құрылған
- Кіріспе — терминге анықтама («Жеті қазына — …ұғымы»).
- Негізгі бөлік — нақты мысалдар және әр қазынаның қызметі (ат — жол, құс — көз, тазы — із).
- Қорытынды — бүгінгі мәні, яғни «тек зат емес, өмір сабағы» деген ой.
Сөйлемдер қысқа, жай сөйлемдерден тұрады — диктантта жазғанда қателесу аз болады.
Өз мәтініңді тексеру тізімі
- Тақырып ашылып, қорытынды ой бар ма?
- Әр қазынаға бір нақты дерек берілді ме (не үшін қазына)?
- Емле: жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит — бөлек жазылады; «жеті қазына» тырнақшада.
- Сөз саны 80–100 болса, диктант ретінде ыңғайлы.
Ұқсас тақырыпты өзің жазу үшін үлгі: 1-сөйлем — анықтама; 2–6-сөйлем — үш нақты мысал және олардың пайдасы; 7–8-сөйлем — қорытынды («сондықтан…» деп баста).
Ескерту: жетінші қазына әр деректе әрқалай аталады (кейде тұлпар, кейде асыл тас, кейде ақыл). Оқулығыңда қай нұсқа берілгенін жазып жіберсең, мәтінді соған сәйкес толықтырып беремін.
Обсуждение
11 сообщенийОқулықтағы жеті қазынаны тізіп берші
Өз сөзімен жазып берсеңші апай біліп қоядығой
Қысқа жауап: «Жеті қазынаның» бір ғана тізімі жоқ — ол әр оқулықта, әр деректе сәл өзгеше беріледі. Ең көп кездесетін нұсқа мынау:
- Жүйрік ат — жолды қысқартады, серігің.
- Қыран құс — биіктен көреді, саятта көз болады.
- Құмай тазы — ізді жақсы алады.
- Берен мылтық — аңшының қаруы, сенімді досы.
- Алғыр ит — үйді қорғайды, малды күзетеді.
- Ақылды әйел — үйдің берекесі, ақылшысы.
- Шешен тіл (кейбір деректе — «ақыл» немесе «сұлу сөз») — елге сөз айтатын қасиет.
Өз сөзіммен (дәптерге осылай жазсаң болады): «Жеті қазына — халықтың ең қымбат деп санаған жеті дүниесі. Оларға жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит, ақылды әйел және шешен тіл жатады. Бұлардың әрқайсысының өз қызметі бар: ат жол жүргізеді, құс пен тазы саятта көмектеседі, ит үйді қорғайды, әйел мен тіл — үйдің берекесі мен абыройы. Сондықтан халық бұларды байлық емес, өмірлік қазына деп бағалаған».
Бір маңызды жай: жетінші қазына шынымен әркімде әрқалай аталады — біреуінде «шешен тіл», біреуінде «ақыл», кейде «сұлу әйел» деп те жазылады. Сондықтан дәл сенің оқулығыңдағы тізімді беру үшін мынаны білуім керек: қай сынып, қай автордың оқулығы — немесе сол беттің суретін жіберсең, дәл сондағы тізіммен қайта жазып беремін.
Жалпы мұғалім мәтінді жаттап айтқаныңды емес, өз сөзіңмен түсініп айтқаныңды тексереді — тізімге өз өміріңнен бір мысал қоссаң (мысалы, ауылдағы ит туралы), ол әлдеқайда сенімді көрінеді.
Оқулықтағы жеті қазынаны тізіп берші
Оқулық нұсқасы (5-сынып оқулықтарында жиі кездесетін тізім):
- Жүйрік ат
- Қыран құс (бүркіт)
- Құмай тазы
- Берен мылтық
- Алғыр ит
- Ақылды әйел
- Шешен тіл
Бұл — ең көп тараған дәстүрлі тізім. Бірақ оқулықтарда жетінші қазына әртүрлі беріледі: кейде «шешен тіл» емес, «ақыл» немесе «сұлу сөз» деп жазылады, кейбір басылымдарда тізімнің реті де басқаша.
Дәл өз оқулығыңдағы тізімді беру үшін маған бір нәрсе керек: қай сынып және қай автордың оқулығы (немесе сол беттің суретін жібер). Сонда сөзбе-сөз сондағы нұсқамен жазып беремін — апай дәптеріңді оқулықпен салыстырғанда сәйкес келеді.
Оқулықтағы жеті қазынаны тізіп берші
Оқулықтағы жеті қазынаны тізіп берші
Мен бұл тізімді жоғарыда екі рет бердім, ал сенде жаңа ақпарат жоқ — сондықтан қайталап жаза бермей, бір нәрсені нақтылайын.
Неге бір жауап жоқ: «Жеті қазына» — фольклорлық ұғым, оның бекітілген бір мәтіні жоқ. Оқулықтарда тізім әртүрлі:
- Нұсқа А: жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит, ақылды әйел, шешен тіл.
- Нұсқа Б: жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит, ақылды әйел, ақыл.
- Нұсқа В: кейбір басылымдарда жетіншісі — сұлу сөз немесе тұлпар; реті де ауысады.
Сондықтан «оқулықтағы» деген дәл тізімді мен болжап бере алмаймын — қате нұсқаны жаттап алсаң, одан да зиян.
Маған мынаның біреуі керек:
- Қай сынып, қай автордың оқулығы (мыс. «5-сынып, Оразбаева»)?
- Немесе сол беттің суретін жібер — сөзбе-сөз сондағы тізіммен жазып беремін.
Үшінші рет сұрап отырсың — демек, менің тізімім оқулығыңдағымен дәл келмеген болар. Ең көп тараған оқулық нұсқасы мынау, дәптерге осылай көшіре аласыз:
Жеті қазына:
- Жүйрік ат — жолды қысқартады, адал серік.
- Қыран құс — биіктен көреді, саятта көз болады.
- Құмай тазы — ізді жақсы алады.
- Берен мылтық — аңшының сенімді қаруы.
- Алғыр ит — үйді, малды күзетеді.
- Ақылды әйел — үйдің берекесі мен ақылшысы.
- Шешен тіл — елге сөз айтатын қасиет.
Неге сәйкеспеуі мүмкін: кейбір оқулықта жетінші қазына «шешен тіл» емес, «ақыл» немесе «сұлу сөз» деп беріледі, кейде тізім реті де басқаша болады. Сондықтан дәл өз кітабыңдағы нұсқа керек болса — сол беттің суретін жібер, немесе 7-ші қазына қалай аталғанын жазып қана қой, мен бірден сол нұсқамен қайта жазып беремін.
Өз сөзімен тізіп емес диктант өз сөзімен жаз
Дайын диктант (оқушы аузымен, шамамен 90 сөз):
Жеті қазына
«Жеті қазына» — қазақ халқының ескі ұғымы. Халық өміріндегі ең қымбат жеті дүниесін қазына деп атаған. Олар: жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит, ақылды әйел және шешен тіл. Меніңше, бұл тізім кездейсоқ емес. Ат жол жүреді, құс аспаннан көреді, тазы ізді алады, мылтық пен ит адал серік болады. Ал ақылды әйел мен шешен тіл — үйдің берекесі мен абыройы. Сондықтан халық байлықты емес, осы қасиеттерді қазына деп бағалаған. Мен де осы оймен келісемін: ақыл мен тіл — адамның ең үлкен байлығы.
Жазғанда мынаған көңіл бөл:
- «Жеті қазына» — тырнақшада, екі сөз бөлек.
- Тіркестер бөлек жазылады: жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, берен мылтық, алғыр ит, ақылды әйел, шешен тіл.
- Тізімнен кейін қойылатын «және» алдында үтір керек емес, ал тізім мүшелерінің арасына үтір қойылады.
- «Меніңше», «Сондықтан» — сөйлем басында, кейін үтір.
- «Мен де» — бөлек жазылады (де жалғауы).
Ескерту: егер оқулығыңда жетінші қазына «ақыл» немесе «сұлу сөз» деп берілсе, мәтіндегі «шешен тіл» деген жерді сол сөзге ауыстыр — қалғаны сол күйі қалады.
