Реши задание на изображении

Кыскача жооптор

1. Мутация — организмдин тукум куугуч материалынын (ДНКнын) туруктуу өзгөрүүсү. Ал гендин тизмегин, хромосоманын түзүлүшүн же санын өзгөртөт.

2. Тукум кууган өзгөрүү ДНКда болуп, урпакка берилет жана демейде кайтпайт. Тукум куубаган өзгөрүү сырткы шарттын таасиринен болот, урпакка берилбейт жана шарт калыбына келгенде жоголот. Мисалы: күнгө күйүү — тукум куубаган өзгөрүү, ал эми ДНКдагы бузулуу — мутация.

3. Хромосомалык мутация — хромосоманын түзүлүшүнүн өзгөрүүсү: бөлүгүнүн жоголушу (делеция), экиленүүсү (дупликация), бурулушу (инверсия), башка хромосомага өтүшү (транслокация).

4. Анеуплоидия — жеке хромосомалардын санынын өзгөрүүсү: \(2n\pm1\). Мисалы, 21-хромосоманын трисомиясы — Даун синдрому. Полиплоидия — гаплоиддик топтомдун бүтүндөй эселенүүсү: \(3n, 4n\) ж.б. Экөө тең хромосома санынын өзгөрүүсү, бирок анеуплоидияда бир-эки хромосома, полиплоидияда бүтүн топтом өзгөрөт. Полиплоидия өсүмдүктөрдө көп кездешет.

5. Гендик мутация бир гендин ичиндеги нуклеотиддердин тизмегин өзгөртөт — көбүнчө бир белок же бир белги бузулат. Геномдук мутация хромосомалардын санын же топтомун өзгөртөт — көп гендерге таасир этет.

6. Г. Де Фриздин мутациялык теориясынын негизги мазмуну: мутациялар күтүлбөгөндөн, секирик сыяктуу пайда болот; пайда болгон формалар туруктуу жана тукум кууйт; мутациянын багыты сырткы шарттар менен алдын ала аныкталбайт; ал пайдалуу, зыяндуу же нейтралдуу болушу мүмкүн; окшош мутациялар кайталанышы ыктымал.

7. Рентген нурлары — иондоштуруучу радиация. Ал ДНКны бузуп, мутациялык жана хромосомалык өзгөрүүлөрдүн, ошондой эле рак оорунун коркунучун жогорулатат. Доза жыйналгандыктан, атайын көрсөтмө жок болсо, текшерүүнү тез-тез кайталоо сунушталбайт; бир жылда бир жолу — коркунучту азайтуу үчүн.

8. Жок. Мутациялар зыяндуу, пайдалуу жана нейтралдуу болот. Пайдалуулары эволюциялык ыңгайлашууга жана селекцияга материал болот; нейтралдуулары фенотипке дээрлик таасир этпейт; зыяндуулары ооруга алып келет. Мутация жыныс клеткасында болсо урпакка берилиши мүмкүн, дене клеткасында болсо — берилбейт.

9. Тукум кууган оорулар жана себептери:

   • Даун синдрому — 21-хромосоманын трисомиясы, геномдук мутация.
   • Гемофилия — X хромосомасындагы рецессивдүү гендин мутациясы, кан уюшунун бузулушу.
   • Фенилкетонурия — аутосомдук рецессивдүү гендин мутациясы, фермент жетишсиздиги.
   • Дальтонизм — X хромосомасындагы рецессивдүү ген, түстү ажыратуунун бузулушу.
   • Муковисцидоз — CFTR гениндеги мутация.

Жалпы себеби — гендик, хромосомалык же геномдук мутациялар. Радиация, химиялык мутагендер, вирустар да мутация коркунучун жогорулатат.

Кантип ажыратуу керек

Текшерүү: эгер белги урпакта кайталанса жана ДНК өзгөргөн болсо — тукум кууган мутация; эгер өзгөрүү сырткы шартка байланыштуу болуп, кийинки муунда жок болсо — тукум куубаган өзгөрүү.