Қысқаша жауап
Интервалдар әдісі — теңсіздікті шешудің әдісі: барлық мүшелерді бір жаққа жинап, өрнекті көбейткіштерге жіктейміз, оның нөлдерін сан осіне белгілейміз, әр аралықтағы таңбаны анықтаймыз және қажет таңбалы аралықтарды жауапқа аламыз.
Негізгі идея: өрнек таңбасын тек нөлдерінен өткенде ғана өзгертеді, сондықтан бүкіл сан осін осы нүктелермен бөлшектеп, әр бөлікте таңба тұрақты болады.
Қадамдар
- Оң жақта 0 қалдыр: \(f(x)>0\), \(f(x)<0\), \(f(x)\ge 0\) немесе \(f(x)\le 0\) түріне келтір.
- Көбейткіштерге жікте: алымы мен бөлімін (немесе көпмүшені) сызықтық көбейткіштерге жіктеп, түбірлерін тап.
- Сан осіне белгіле:
- қатаң теңсіздікте (\(<\), \(>\)) — бос (тесілген) нүкте;
- қатаң еместе (\(\le\), \(\ge\)) — толық нүкте;
- бөлімнің нөлдері әрқашан бос (ол жерде өрнек анықталмайды).
- Таңбаларды қой: ең үлкен аралықтан бастап таңбаны анықта (ыңғайлысы — сол жақтағы үлкен санды қою), содан кейін әр түбірден өткенде таңба ауысады. Ескерту: егер түбір жұп еселі болса (мысалы \((x-2)^2\)), сол нүктеде таңба өзгермейді.
- Жауапты жаз: теңсіздік белгісіне сәйкес «+» немесе «−» аралықтарды таңдап, шекаралардың кіретінін тексер.
Мысал
\[\frac{(x-1)(x+2)}{x-3}\le 0\]Нөлдер: алымнан \(x=1\), \(x=-2\); бөлімнен \(x=3\) (бос нүкте).
Сан осі: \(-2,\ 1,\ 3\). Төрт аралық шығады.
Таңбаларды тексереміз (аралықтан бір сан алып):
| Аралық | Тексеру саны | Таңба |
|---|---|---|
| \((-\infty;-2)\) | \(x=-3\): \(\frac{(-4)(-1)}{-6}<0\) | − |
| \((-2;1)\) | \(x=0\): \(\frac{(-1)(2)}{-3}>0\) | + |
| \((1;3)\) | \(x=2\): \(\frac{(1)(4)}{-1}<0\) | − |
| \((3;+\infty)\) | \(x=4\): \(\frac{(3)(6)}{1}>0\) | + |
\(\le 0\) болғандықтан «−» аралықтарды аламыз, ал шекаралардың ішінен \(x=3\) кірмейді (бөлім нөлі):
\[\boxed{x\in(-\infty;-2]\cup[1;3)}\]Назар аудар: ең үлкен аралық «+» болды, содан кейін таңба әр түбірден өткенде кезекпен ауысты: \(+\to-\to+\to-\). Бұл — барлық түбірлері бір еселі болғандағы жылдам тәсіл.
Тексеру
- \(x=2\): \(\frac{1\cdot 4}{-1}=-4\le 0\) ✓ (шешімге кіреді)
- \(x=-3\): \(\frac{-4\cdot(-1)}{-6}=-\frac{2}{3}\le 0\) ✓
- \(x=0\): \(\frac{2}{3}>0\) ✗ (шешімге кірмейді, себебі \(0\in(-2;1)\) — «+» аралық) ✓
Жиі кездесетін қателер
- Бөлімнің нөлін толық нүкте етіп қою — ол әрқашан бос.
- Теңсіздіктің оң жағында нөл қалдырмай, алымын бөліміне көбейтіп жіберу.
- Жұп еселі түбірде таңбаны ауыстырып алу.
- Шекараның кіретінін теңсіздік белгісімен салыстырмай жауап жазу.