ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ. Қазақстан тарихы пәні. Сабақтың тақырыбы: Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер. Сыныбы: 10. 1-тапсырма. Термин – мағына – мысал.
Реши задание на изображении
Сверь числа и знаки с фото.
ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ Қазақстан тарихы пәні Сабақтың тақырыбы: Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер Сыныбы: 10 Оқушының аты-жөні: ___
1-тапсырма. Термин – мағына – мысал 3 балл Кестені толтыр. Әр терминнің мағынасын өз сөзіңмен жаз және Қазақстан тарихынан бір мысал келтір. | Термин | Мағынасы | Қазақстан тарихынан мысал | | антропогенез | ___ | ___ | | этногенез | ___ | ___ | | этнос | ___ | ___ | Антропогенез бен этногенездің айырмашылығын 1 сөйлеммен түсіндір.
2-тапсырма. Ежелгі тайпалық одақтарды топтастыру 3 балл Берілгендерді кезеңдерге топтастыр және ерекшеліктерін жаз. андроновтық, сақтар, сарматтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар, түріктер, түргештер, қарлұқтар Қола дәуірі: ___ Ерте темір дәуірі: ___ Ерте орта ғасырлар: ___ а) Әр кезеңге бір тілдік, антропологиялық немесе этносаяси ерекшелік жаз.
ә) Екі кезең арасындағы бір сабақтастықты түсіндір.
3-тапсырма. "Музейдегі этногенез дәлізі" 4 балл 4 экспозициялық карточка әзірле. [Қола дәуірі] Негізгі тайпа/бірлестіктер: ___ Бір этникалық өзгеріс: ___ Келесі кезеңмен сабақтастық: ___ [Ерте темір дәуірі] Негізгі тайпа/бірлестіктер: ___ Бір этникалық өзгеріс: ___ Келесі кезеңмен сабақтастық: ___ [Түркі кезеңі] Негізгі тайпа/бірлестіктер: ___ Бір этникалық өзгеріс: ___ Келесі кезеңмен сабақтастық: ___ [XIII–XV ғғ.] Негізгі тайпа/бірлестіктер: ___ Бір этникалық өзгеріс: ___ Келесі кезеңмен сабақтастық: ___ Қорытынды (80–100 сөз): Неліктен Қазақстандағы этногенезді үзіліссіз тарихи үдеріс деп түсіндіруге болады? Қорытындыда "этногенез" және "этнос" ұғымдарын міндетті түрде қолдан.
Бағалау дескрипторлары 10 балл 1 "антропогенез" ұғымын дұрыс түсініп, мысал келтіреді — 1 балл 2 "этногенез" және "этнос" ұғымдарын дұрыс түсініп, мысалдар келтіреді — 1 балл 3 антропогенез бен этногенездің айырмашылығын нақты көрсетеді — 1 балл 4 тайпалар мен бірлестіктерді үш кезеңге дұрыс топтастырады — 1 балл 5 әр кезеңге кемінде бір орнықты ерекшелік жазады — 1 балл 6 екі кезең арасындағы этникалық сабақтастықты түсіндіреді — 1 балл 7 4 кезеңді хронологиялық ретпен дұрыс орналастырып, негізгі тайпа/бірлестіктерді көрсетеді — 1 балл 8 әр кезеңге бір этникалық өзгерісті дұрыс сипаттайды — 1 балл 9 кезеңдер арасындағы сабақтастықты нақты көрсетеді — 1 балл 10 80–100 сөзден қорытындыда "этногенез" және "этнос" ұғымдарын орынды пайдаланады — 1 балл Жалпы балл: ___ / 10
1-тапсырма. Термин – мағына – мысал
| Термин | Мағынасы (өз сөзіңмен) | Қазақстан тарихынан мысал |
|---|---|---|
| Антропогенез | Адамның биологиялық түр ретінде қалыптасуы мен дамуы, ежелгі адамның біртіндеп қазіргі адамға айналуы | Қаратау, Бөріқазған, Тәңірқазған қоныстары — Қазақстандағы ең ежелгі адам іздері (ерте палеолит) |
| Этногенез | Халықтың (этностың) шығу тегі, қалыптасуы мен даму үдерісі | Қазақ халқының қалыптасуы: XV ғасырда түркі тайпаларының бірігуі, Қазақ хандығының құрылуы (1465 ж.) |
| Этнос | Тарихи қалыптасқан, ортақ тілі, мәдениеті, шаруашылығы және өзін-өзі тануы бар адамдар қауымдастығы | Қазақтар; ежелгі дәуірде — сақтар, үйсіндер, қаңлылар |
Айырмашылығы (1 сөйлем): Антропогенез — адамның биологиялық түр ретінде қалыптасуы, ал этногенез — белгілі бір халықтың тілдік-мәдени қауымдастық ретінде қалыптасуы.
2-тапсырма. Тайпалық одақтарды топтастыру
| Қола дәуірі | Ерте темір дәуірі | Ерте орта ғасырлар |
|---|---|---|
| андроновтық | сақтар, сарматтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар | түріктер, түргештер, қарлұқтар |
(Ғұндар — Ғұн дәуірі, б.з.д. III – б.з. V ғ.: ерте темір дәуірінің соңы әрі орта ғасырға өтпелі буын.)
а) Әр кезеңге бір ерекшелік:
- Қола дәуірі — антропологиялық: протоевропеоидтық (андроновтық) тип басым, тілі индоевропалық.
- Ерте темір дәуірі — тілдік: тайпалар негізінен иран тілдес.
- Ерте орта ғасырлар — этносаяси: түркі тілдес қағанаттардың (Түрік қағанаты, 552 ж.) құрылуы.
ә) Сабақтастық: Қола дәуіріндегі андроновтық тайпалардың мал шаруашылығы, металл өңдеу және қоныстану дәстүрі ерте темір дәуіріндегі сақтардың көшпелі мәдениетіне мирас болды, ал сол тайпалардың ұрпақтары кейін сақ-үйсін бірлестіктерінің құрамына енді.
3-тапсырма. «Музейдегі этногенез дәлізі»
1) Қола дәуірі (б.з.д. II мыңжылдық)
- Негізгі тайпа/бірлестіктер: андроновтық тайпалар (беғазы-дәндібай мәдениеті).
- Бір этникалық өзгеріс: индоевропалық тілдес тайпалардың қалыптасуы, мал шаруашылығының орнығуы.
- Келесі кезеңмен сабақтастық: металлургия мен көшпелі мал шаруашылығы дәстүрі ерте темір дәуіріне жалғасты.
2) Ерте темір дәуірі (б.з.д. VIII – б.з. V ғ.)
- Негізгі тайпа/бірлестіктер: сақтар, сарматтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар.
- Бір этникалық өзгеріс: иран тілдес тайпалардың ірі бірлестіктерге бірігуі, «сақ» ортақ атауының қалыптасуы.
- Келесі кезеңмен сабақтастық: үйсін-қаңлы тайпалары түркі кезеңіндегі бірлестіктердің этникалық негізі болды.
3) Түркі кезеңі (VI–XIII ғғ.)
- Негізгі тайпа/бірлестіктер: түріктер, түргештер, қарлұқтар, оғыздар, қимақ-қыпшақтар.
- Бір этникалық өзгеріс: түркі тілдес тайпалардың бірігуі, «түркі» этнонимінің орнығуы.
- Келесі кезеңмен сабақтастық: қарлұқ-қыпшақ тайпалары кейінгі қазақ руларының арғы тегі болды.
4) XIII–XV ғғ.
- Негізгі тайпа/бірлестіктер: Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан, Ноғай Ордасы; қоңырат, найман, қыпшақ, арғын.
- Бір этникалық өзгеріс: түркі-монғол тайпаларының араласуы, «қазақ» этнонимінің пайда болуы, жүздер жүйесінің қалыптасуы.
- Келесі кезеңмен сабақтастық: 1465 ж. Қазақ хандығының құрылуы — қазақ этносының қалыптасуының аяқталуы.
Қорытынды (80–100 сөз, ≈93 сөз): Қазақстан аумағында этногенез мыңжылдықтар бойы үзіліссіз жүрген тарихи үдеріс. Қола дәуіріндегі андроновтық тайпалардан бастап, ерте темір дәуіріндегі сақ, үйсін, қаңлы, ғұн бірлестіктері, түркі кезеңіндегі қағанаттар мен XIII–XV ғасырлардағы Алтын Орда дәуірі бірін алмастырып, бірақ үзілмей жалғасты. Әр кезеңде тайпалар араласып, тіл, шаруашылық, мәдениет ортақтасып, жаңа этнос қалыптасты. Этногенез — халықтың шығу тегі мен дамуы, ал этнос — ортақ тілі, мәдениеті, өзін-өзі тануы бар адамдар қауымдастығы. Қазақ халқы — осы сан ғасырлық этногенездің заңды жалғасы. Сонымен, қазақ этносы бір күнде емес, ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде қалыптасты, сондықтан бұл үдерісті үзіліссіз деп түсіндіруге толық негіз бар.
Неге бұлай? (принцип)
- Термин – мағына – мысал: алдымен ұғымды «тек + айрықша белгі» үлгісімен өз сөзіңмен аш (мысалы, этнос — адамдар қауымдастығы + ортақ тіл, мәдениет, өзін-өзі тану), сонан кейін нақты бір орын мен уақыты бар факт қос. Жалпы сөз («ежелгі халықтар») балл әкелмейді, нақты ескерткіш/оқиға керек.
- Кезеңдеу логикасы: дәуірлер тайпа атауымен емес, белгілі бір белгісі бойынша бөлінеді — қола дәуірі металға, ерте темір дәуірі көшпелі тайпалық одақтарға, ерте орта ғасырлар мемлекеттік (қағанат) құрылымдарға қарай ажыратылады. Сондықтан андроновтық — қолаға, сақ-сармат-үйсін-қаңлы — ерте темірге, түрік-түргеш-қарлұқ — ерте орта ғасырларға түседі. Шекаралар бірте-бірте жылжитынын есте сақта: ғұндар — дәл осындай өтпелі буын.
- Карточка қағидасы: «кім → не өзгерді → не мирас болды» тізбегі. Үшінші баған — үзіліссіздіктің дәлелі, сондықтан онда алдыңғы кезеңнің нақты мұрасын (шаруашылық, тіл, тайпа атауы) ата.
- Қорытынды: тезис + 2–3 дәйек + екі ұғымды міндетті қолдану. «Үзіліссіз» деген сөзді дәлелдеу үшін кезеңдерді тізбектей жалғап, әр буында не сақталғанын айт.
Тексеру: 1-тапсырмада әр ұғымда мағына + мысал бар ма; айырмашылық бір сөйлем бе; 2-тапсырмада 9 атау түгел орналасты ма, әр кезеңге бір ерекшелік жазылды ма; 3-тапсырмада 4 карточканың үш жолы да толды ма; қорытынды 80–100 сөз ішінде ме және «этногенез», «этнос» сөздері бар ма — осы 10 дескрипторға сәйкес келеді.
