Задача Задача №3774969
А
А
клеткадагы органикалык Жана органикалык эмес заттарга муноздомо бергиле
Кыска жооп
Клеткадагы заттар эки топко бөлүнөт:
- Органикалык заттар — белоктор, углеводдор, липиддер, нуклеин кислоталары, АТФ. Алардын негизги белгиси: курамында көмүртек (C) бар, молекулалары чоң, көбүнчө мономерлерден турган полимерлер, тирүү организм синтездейт.
- Органикалык эмес (минералдык) заттар — суу, минералдык туздар, иондор (K⁺, Na⁺, Cl⁻, Ca²⁺), газдар (O₂, CO₂). Молекулалары кичине жана жөнөкөй, көмүртек органикалык заттарга мүнөздүү формада кирбейт.
| Белгиси | Органикалык заттар | Органикалык эмес заттар |
|---|---|---|
| Курамы | C, H, O, N, кээде S, P | суу, туздар, иондор, газдар |
| Молекулалык массасы | чоң (миңдеген атом) | кичине |
| Түзүлүшү | татаал чынжыр, полимерлер | жөнөкөй, көбүнчө иондук |
| Кургак массадагы үлүшү | 20–30 % | 70–80 % (негизинен суу) |
| Ысыкка мамилеси | ысыганда бузулат, күйөт | көпчүлүгү бузулбайт |
| Келип чыгышы | тирүү организмдерде синтезделет | жаратылышта да кездешет |
Кантип айырмалоо керек (негизги 3 кадам)
- Курамга кара: курамында C барбы жана ал C–H байланыштары менен татаал скелетти түзөбү? Ошондой болсо — органикалык.
- Өлчөмүнө кара: молекуласы чоң, мономерлерден (мисалы, аминокислоталардан, моносахариддерден, нуклеотиддерден) турат — органикалык полимер.
- Ролуна кара: организм аны өзү синтездеп, курулуш же энергия үчүн колдонот — органикалык. Ал эми эриткич, иондук баланс, осмос басымы сыяктуу «физикалык-химиялык» иштерди аткарса — органикалык эмес.
Функциялары
Органикалык эмес:
- Суу (клетканын 70–80 %) — жакшы эриткич, заттарды ташыйт, температураны жөнгө салат, реакциялардын чөйрөсү, гидролизге катышат, тургорду сактайт.
- Минералдык туздар жана иондор — осмос басымын жана буфердик касиетти камсыз кылат, ферменттердин кофактору, сөөк-тиштин курулушу, нерв импульсунун өтүшү.
Органикалык:
- Белоктор — курулуш, катализ (ферменттер), транспорт (гемоглобин), коргоо (антителолор), жөнгө салуу (гормондор), кыймыл (актин, миозин), энергия.
- Углеводдор — энергия (глюкоза), курулуш (целлюлоза), камдоо (крахмал, гликоген).
- Липиддер — энергия, мембрананын курулушу, жылуулукту сактоо, гормондор, коргоочу катмар.
- Нуклеин кислоталары — ДНК тукум куучулук маалыматты сактайт, РНК аны ишке ашырат (белок синтези).
- АТФ — энергиянын универсалдуу «аккумулятору».
Текшерүү
Өзүңдү текшер: глюкоза — органикалык, ашкана тузу — органикалык эмес. Эмне үчүн? Глюкозанын курамында C, H, O бар жана ал углеводго кирет; NaCl — иондук түзүлүштөгү туз, организм аны эриткич чөйрөдө ион түрүндө колдонот. Ошондой эле суу эң көп болгону менен органикалык эмес: анын молекуласы жөнөкөй, курамында көмүртек жок.
