Сверь числа и знаки с фото.
Есіңе түсір! Соғыстан кейінгі кезеңдегі Қазақстанның өнеркәсібі мен әскери-[неразборчиво]дің дамуы.
XX ғасырдың 50-жылдарындағы реформалар. XX ғасырдың 50-жылдарының екінші жартысындағы өнеркәсіптегі реформалар қаншалықты сәтті болды?
XX ғасырдың 50-жылдарының ортасы мен 60-жылдардың ортасында экономиканы экстенсивті сипатта дамыту бағыты республиканы шикізат базасы ретінде пайдалануға әкеп соқты. Республика аумағында жаңа өнеркәсіп алыптарын сала отырып, орталық ведомстволар, одақтық министрліктер оның әлеуметтік базасының дамуы мен экологиялық тепе-теңдікті сақтауға көңіл бөлмеді.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1957 жылғы мамыр айындағы сессиясы «Өнеркәсіп пен құрылысты басқару ісін ұйымдастыруды одан әрі жетілдіру туралы» Заң қабылдады, осыған орай экономиканы басқаруда реформа жүргізілді. Бұрынғы салалық министрліктер мен ведомстволардың көпшілігі таратылды. Өнеркәсіп пен құрылысты басқару ісінің негізіне аумақтық принцип алынды. Экономикалық әкімшілік аудандарда халықшаруашылығы кеңестері (совнархоздар) құрылды, өнеркәсіп пен құрылысқа тікелей осылар (совнархоздар) басшылық етті.
Сөйтіп, реформа негізінде:
- экономикалық әкімшілік аудандар ұйымдастырылды;
- бұрынғы салалық министрліктер мен ведомстволардың орнына халықшаруашылығы кеңестері құрылды. Сонымен, басқарудың екі түрін көруге болады:
- Орталықтандырылған аумақтық басқару.
- Салалық халықшаруашылық министрлік кеңестері.
1957 жылғы реформаның кемшіліктері. 1957 жылдан бастап аумақтық принциптер негізінде экономикаға басшылық ету ісі қайта құру ойдағыдай нәтижелер бермеді. Керісінше, мынадай кемшіліктер орын алды:
- Экономиканың жекелеген салаларына тұтастай басшылық жасауға мүмкіндік болмады.
- Жекелеген салаларды техникалық жағынан қайта жабдықтау ісіне нұқсан келтірілді.
- Өндіруші мен тұтынушы арасында бұрыннан орын алған қатынастар өзгеріссіз қалды.
- Бұрын кәсіпорындар министрліктер тарапынан бақылауда болса, енді оларды халықшаруашылық кеңестері қадағалайтын болды.
- Экономикалық тетіктер дұрыс жұмыс істемеді.
Қазақстан Коммунистік партиясының съездері мен пленумдарында кәсіпорын жетекшілері жүзеге асырылып жатқан экономикалық реформалардың тиімсіздігін ашық айтып жүрді.
Экономиканы басқаруда ғылымға негізделмеген, ойластырылмай жасалған субъективтік шешімдерге жол берілді. 1962 жылы Қазақстанда халықшаруашылығын ірілендіру мақсатында реформа жасалды: партиялық басшылық өндірістік белгі бойынша қайта құрылды. Олар өнеркәсіптік және ауылшаруашылық партия ұйымдары болып бөлінді.
Жетіжылдық жоспар (1959–1965) КОКП XXI съезінде (1959) белгіленді. Жетіжылдық жоспар кезінде Соколов–Сарыбай кен байыту комбинаты толық қуатында іске қосылды; Өскемен титан-магний комбинаты, Павлодар алюминий зауыты, Кентау экскаватор зауыты, Жамбыл суперфосфат зауыты, Жітіқара асбест комбинаты салынды; Бұқтырма су электрстанциясы, Қарағанды ГРЭС-і, Алматы жылу-электр орталығы, Павлодар мен Өскеменде машина жасау зауыттары пайдалануға берілді.
Өнеркәсіпте, құрылыста және көлікте жұмыс істеу үшін республикадан тыс жерлерден жұмысшы күшін тарту көлемі артты. Күштер мен ресурстардың ауыр өнеркәсіпте шектен тыс шоғырлануы, адамдардың қалаға тотассыз келуі әлеуметтік саясатқа, халықтың тұрмыстық деңгейіне елеулі әсерін тигізді. Тұрғын үй, тұрмыс жағдайлары өте ауыр болды. Тұрғын үй салу үнемі артта қалып отырды. Мыңдаған жұмысшы – жатақханада, көпшілігі вагондар мен палаткаларда тұрды. Тұрғын үйдің, тауар, азық-түліктің жетіспеушілігіне қарамастан жұмысшылар белгіленген мерзімнен тыс жұмысқа тартылды, демалыссыз жұмыс істеді.
Кеңестік қоғамның әлеуметтік проблемаларының туындау себептері. Теміртаудағы толқулар. Әлеуметтік мәселелерге осындай селқос көзқарас өз ізін қалдырды. Үлкен наразылықтың бұрқ етуі 1959 жылы жазда болып өтті. Теміртауда салынып жатқан металлургиялық комбинат екпінді комсомол құрылысы деп жарияла-
нып, 1958 жылдың соңына дейін облысқа 132 мың адам келді. Келесі жылы бұған тағы 70 мың адам қосылды. Жаңадан келгендерге арналып үйлер салынды, бірақ олар жетіспегендіктен жұмысшыларды палаткаларға орналастыруға тура келді. Ауа райына бейімделудегі қиындықтар, ауызсудың жетіспеушілігі, нашар ұйымдастырылған тамақтандыру адамдардың орынды наразылығын туғызды. Жұмыссыз тұрып қалу да жиі қайталанды. Әлеуметтік жарылыс үшін қандай да бір сылтау керек еді. Теміртаудағы толқулардың басталуы үшін сылтау 1 тамыздағы жастар тобының қоғамдық тамақтандыру нысандарына шабуыл жасауы болды. Асханада болғарларға жасалған жеңілдік кеңес жұмысшыларының ашу-ызасын туғызды. Алғашқы заңсыз әрекеттер біртіндеп тәртіпсіздіктерге ұласты. Өкінішке қарай, жұмысшылардың наразылығын қылмыстық топтар пайдаланып кетті. Тобыр дүкендерді, базарды, әмбебап дүкенді, асханаларды тонады, қалалық милиция бөлімін қоршады. Тәртіпсіздіктер үш күнге жалғасты. Шектен шығудың алдын алу үшін әскери [неразборчиво], қару қолданылды. Тәртіпсіздікке қатысқандардың ішінде қаза тапқандар, әскери қызметшілер мен милицияның арасында жараланғандар болды. Тәртіпсіздікке мұрындық болғандар сотталды. 1962 жылдың 1–2 маусымында Новочеркасск электровоз құрастыру зауытының жұмысшылары да ереуілге шықты. Алайда Новочеркасскіде, Теміртауда, тағы басқа да жерлерде болған оқиғалар республика мен ел басшылығының қоғамның одан әрі дамуына деген көзқарастарын қайта қарастыруға мәжбүр етпеді.
Ғылыми-техникалық прогресс. КОКП XX съезінде қабылданған қоғамды демократияландыру бағыты экономикалық саясаттағы кейбір өзгерістерге қолайлы жағдай қалыптастырды. Мемлекет басшыларының сөздерінде және партия құжаттарында алғашқы бесжылдық жылдарындағы шаруашылықты жүргізу жүйесі 50-жылдардың ортасына қарай ескіргені және жаңа талаптарға жауап бермейтіні туралы айтылды. Экономиканың экстенсивті даму мүмкіндіктері сарқылды, жаңа технологиялардың жетіспеушілігі байқалды. Осы кезеңде өндірісті басқаруды жетілдірудің, ғылыми-техникалық прогресс екпінін жылдамдатудың, ауылшаруашылығының артта қалуын жоюдың жолдары қарастырылды. Экономикалық іс-шаралардың біраз бөлігі басқаруды жаңаша
ұйымдастыруға, одақтас республикалардың шаруашылық құқықтарын кеңейтуге бағытталды. Бұл Қазақстандағы қоғамдық өмірдің дамуына қолайлы әсерін тигізді. Экономиканы экстенсивті түрде дамытуға алынған бағыт республиканы КСРО-ның еуропалық бөлігінің шикізат көзіне айналдырды. Республика аумағында өнеркәсіптік құрылыстарды жүргізген орталық ведомстволар, одақтық министрліктер жиі волюнтаристік шаралар қолданып, әлеуметтік базаны дамыту мен экологиялық теңдікті сақтауды ескермеді.
Қызықты дерек «Байқоңыр» – әлемдегі тұңғыш әрі ең ірі ғарыш кешені.
Экономиканы әрі қарай әскерилендіру. КСРО экономикасының әскери бағытқа жұмылдырылуы Қазақстан аумағында көптеген әскери, бактериялық, химиялық және ғарыштық полигондар құрылысын қауырт жүргізуге себепші болды. Қазақстан жеріне әскери базалар мен стратегиялық маңызды сынақ полигондары салынды. Арал теңізінің Барсакелмес (Возрождение) аралында бактериялық қаруды сынайтын полигон құрылды. «Байқоңыр» ғарыш кешенінің іргесі 1955 жылы қаланды. Ол ауқымды әлемдік дәрежедегі алып әскери нысанға айналды. Осы кешеннен 1961 жылы 12 сәуірде Ю. А. Гагарин адамзат тарихында алғаш рет ғарышқа сапар шекті. Бұл тарихи оқиғаның құрметіне қазақтың жас ақыны Олжас Сүлейменов «Адамға табын, Жер, енді!» атты поэмасын жазды. «Байқоңыр» ғарыш алаңынан 2,5 мыңға жуық зымыран ұшырылды. Әскери, ғылыми және әлеуметтік-экономикалық мақсаттағы ұшу аппараттары ғарышқа шығарылды. Қазақстандағы әскери мақсаттағы сынақ алаңдарының саны 12-ге жетті. Соның аса қуаттысы Семей полигоны болды.
Зиянды радиоактивті заттар топырақты, суды, егістік жерлерді және мал жайылымдарын бүлдіріп, адам денсаулығына залал келтірді. Семей аймағындағы полигонға жақын орналасқан жерлердегі халықтың елеулі бөлігінде табиғи және жыныстық дамудан артта қалу, нәрестелердің аурушаң, кемтар болып туылуы сияқты ауытқушылық көбейді. Семей облысындағы халықтың денсаулық дәрежесінің жалпы көрсеткіші республикамен және
Одақпен салыстырғанда нашар еді. 1000 адамға шаққандағы өлім саны – 8,0-ге (республикада 7,5), балалар өлімі – 33,9 (29,4), нәрестелердің 1987 жылғы өлімі 27,8-ге (19) жетті. 100 мың адамға шаққанда қатерлі ісікпен ауырғандардың саны 191,7 болды. Жағдай Қазақстан аумағына түсетін техногендік салмақтың үнемі өсіп отыруымен күрделене түсті. 80-жылдардың екінші жартысында уран кенін өндіру мен өңдеу қарқынды түрде жүргізіліп, жылдан-жылға радиоактивтік қалдықтардың көлемі артты.
«Байқоңыр» ғарыш кешенінен еліміздің аумағына жылына 30–35 мың тонна улы заттар таралады. Ракетадан түскен зиянды қалдықтар Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарына үлкен зардап келтірді.
Қызықты деректер Юрий Гагарин 1961 жылы 12 сәуірде «Восток» ғарыш кемесімен «Байқоңыр» ғарыш алаңынан тарихта тұңғыш рет ғарышқа ұшты. Тоқтар Әубәкіров КСРО-да алғаш болып МиГ-29К истребителін «Тбилиси» авиатасушы крейсердің алаңқайына [неразборчиво] үлкен шеберлікпен дәл қондырды. Талғат Мұсабаев рекордшы атанды. Ол бір ай ішінде бес рет (30 сағат 8 минут) ашық ғарышта болған сапары үшін Гиннесс рекордтар кітабына енді. Қазақстанның үшінші ғарышкері Айдын Айымбетов 2015 жылы ғарышта он күн болып, маңызды зерттеулер жүргізді.
? Сұрақтар
- ҒТР дегеніміз не? Оның экономикаға ықпалы қандай?
- Әлеуметтік проблемалардың шешілуіне не әсер етті?
- Теміртау қаласындағы толқулардың себебі неде?
- Экономикалық реформалардың тиімсіздігі недеи көрінді?
- Байқоңыр Қазақстанның қай жерінде орналасқан?
- Байқоңырмен қандай ірі тарихи оқиғалар байланысты?
1-тапсырма. Суретке қарап, сұрақтарға жауап беріңдер.
- Сурет қай кезеңге қатысты?
- Суреттегі адамдар қоғамда қандай рөл атқарды?
- Суреттің тақырыпқа қандай қатысы бар?
Қысқаша жауап: 44–48-беттер мәтіні бойынша 20 тест дайын. Әр сұрақта 4 нұсқа, дұрыс жауап белгіленген және бір жолдық түсіндіру бар.
Тест қалай құрылған (принцип):
- Бір тест — мәтіндегі бір нақты фактіні (жыл, сан, орган, есім) тексереді.
- Реті мәтін ретімен: 44-бет (1957 ж. реформа) → 45-бет (жетіжылдық жоспар, Теміртау) → 46–47-бет (Байқоңыр, полигондар) → 48-бет (денсаулық салдары, ғарышкерлер).
- Қате нұсқалар — сол тақырыптағы басқа сандар мен атаулар, сондықтан жауап мәтінмен салыстырылады.
Тесттер
1. «Өнеркәсіп пен құрылысты басқару ісін ұйымдастыруды одан әрі жетілдіру туралы» Заң қашан қабылданды? А) 1953 ж. наурызда Б) 1955 ж. мамырда В) 1957 ж. мамырда Г) 1959 ж. ақпанда Жауабы: В. Мәтінде «КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1957 жылғы мамыр айындағы сессиясы... Заң қабылдады» делінген.
2. 1957 жылғы реформада өнеркәсіп пен құрылысты басқарудың негізіне қандай принцип алынды? А) жоспарлық Б) аумақтық В) салалық Г) әскери Жауабы: Б. «Басқару ісінің негізіне аумақтық принцип алынды».
3. Экономикалық әкімшілік аудандарда қандай органдар құрылды? А) кәсіподақтар Б) колхоздар В) халықшаруашылығы кеңестері (совнархоздар) Г) совхоздар Жауабы: В.
4. Реформа барысында бұрынғы салалық министрліктер мен ведомстволарға не болды? А) көпшілігі таратылды Б) күшейтілді В) облыстық кеңестерге берілді Г) совнархоздарға айналды Жауабы: А.
5. 1957 жылғы реформаның кемшілігі ретінде мәтінде не аталған? А) совнархоздар тым көп болды Б) экономиканың жекелеген салаларына тұтастай басшылық жасауға мүмкіндік болмады В) ауыл шаруашылығы қалпына келді Г) министрліктер толық жойылды Жауабы: Б.
6. 1962 жылы Қазақстанда партиялық басшылық қандай белгі бойынша қайта құрылды? А) ұлттық Б) жастық В) аумақтық Г) өндірістік Жауабы: Г. Партия ұйымдары өнеркәсіптік және ауылшаруашылық болып бөлінді.
7. Жетіжылдық жоспар қай жылдарды қамтыды? А) 1955–1960 Б) 1960–1966 В) 1959–1965 Г) 1957–1963 Жауабы: В. Жоспар КОКП XXI съезінде (1959) белгіленді.
8. Жетіжылдық жоспар жылдарында Қазақстанда салынған кәсіпорын: А) Магнитогорск металлургия комбинаты Б) Өскемен титан-магний комбинаты В) Днепрогэс Г) Волга автомобиль зауыты Жауабы: Б.
9. Теміртаудағы толқулар қашан болды? А) 1957 ж. күзде Б) 1962 ж. маусымда В) 1959 ж. жазда Г) 1965 ж. көктемде Жауабы: В.
10. Теміртаудағы толқулардың басталуына сылтау болған оқиға: А) қалада су тапшылығы Б) жалақының төмендеуі В) комбинат құрылысының тоқтатылуы Г) 1 тамызда жастар тобының қоғамдық тамақтандыру нысандарына шабуыл жасауы Жауабы: Г.
11. 1958 жылдың соңына дейін облысқа қанша адам келді? А) 12 мың Б) 70 мың В) 132 мың Г) 200 мың Жауабы: В. Келесі жылы тағы 70 мың адам қосылды.
12. Новочеркасскідегі ереуіл қашан болды? А) 1962 ж. 1–2 маусымда Б) 1961 ж. 12 сәуірде В) 1959 ж. 1 тамызда Г) 1957 ж. мамырда Жауабы: А.
13. «Байқоңыр» ғарыш кешенінің іргесі қашан қаланды? А) 1957 ж. Б) 1959 ж. В) 1961 ж. Г) 1955 ж. Жауабы: Г.
14. 1961 жылы 12 сәуірде қандай тарихи оқиға болды? А) «Байқоңыр» кешенінің іргесі қаланды Б) Ю. А. Гагарин «Восток» кемесімен тұңғыш рет ғарышқа ұшты В) Теміртауда комбинат іске қосылды Г) Семей полигоны жабылды Жауабы: Б.
15. «Адамға табын, Жер, енді!» поэмасының авторы: А) Тоқтар Әубәкіров Б) Талғат Мұсабаев В) Олжас Сүлейменов Г) Айдын Айымбетов Жауабы: В.
16. Арал теңізіндегі Барсакелмес (Возрождение) аралында қандай полигон құрылды? А) ғарыштық ұшыру алаңы Б) су электр станциясы В) мұнай өңдеу зауыты Г) бактериялық қаруды сынайтын полигон Жауабы: Г.
17. Қазақстандағы әскери мақсаттағы сынақ алаңдарының саны қаншаға жетті? А) 5 Б) 8 В) 12 Г) 30 Жауабы: В. Ең қуаттысы — Семей полигоны.
18. «Байқоңыр» кешенінен еліміздің аумағына жылына қанша тонна улы заттар таралады? А) 30–35 мың тонна Б) 2,5 мың тонна В) 70 мың тонна Г) 132 мың тонна Жауабы: А. 2,5 мың — ұшырылған зымыран саны.
19. Бір ай ішінде ғарышта бес рет болып, Гиннесс рекордтар кітабына енген ғарышкер: А) Тоқтар Әубәкіров Б) Айдын Айымбетов В) Юрий Гагарин Г) Талғат Мұсабаев Жауабы: Г. 30 сағат 8 минут ашық ғарышта болды.
20. Семей облысында 1000 адамға шаққандағы өлім саны қанша болды (республикада 7,5)? А) 7,5 Б) 27,8 В) 8,0 Г) 19,0 Жауабы: В. 27,8 — 1987 жылғы нәрестелер өлімі.
Жауап кілті: 1-В, 2-Б, 3-В, 4-А, 5-Б, 6-Г, 7-В, 8-Б, 9-В, 10-Г, 11-В, 12-А, 13-Г, 14-Б, 15-В, 16-Г, 17-В, 18-А, 19-Г, 20-В.
Өзіңді тексеру: жауапты жауып, әр сұраққа мәтіннен дәйексөз тап. Егер сан немесе жыл қате келсе, ол абзацты қайта оқы — барлық жауап сол беттердегі нақты сөйлемдерден алынған.