химиялык элементтер керек
Тапсырма толық емес: қандай химиялық элементтер және олармен не істеу керектігі көрсетілмеген. Нақты тапсырманы жіберсеңіз, принципін түсіндіріп, ұқсас жаттығуды өз бетіңізше орындауға көмектесемін.
Бір нақтылау: элементтердің атауы мен таңбасын жазу керек пе, периодтық кестеден табу керек пе, әлде есеп шығару керек пе?
Обсуждение
8 сообщенийМисалы Н²О суу ушул сыяктуу
Сиздин мисал \( \mathrm{H_2O} \) — суу. Бирок тактап айтсак: \( \mathrm{H_2O} \) — элемент эмес, кошулма. Элемент — бир гана түрдөгү атом, ал эми кошулма — бир нече элементтин атомунан турган зат. Ошол айырманы түшүнсөңүз, мындан ары өзүңүз да жаза аласыз.
Элементтер (жөнөкөй заттар)
| Белги | Кыргызча аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{H} \) | суутек |
| \( \mathrm{O} \) | кычкылтек |
| \( \mathrm{C} \) | көмүртек |
| \( \mathrm{N} \) | азот |
| \( \mathrm{Na} \) | натрий |
| \( \mathrm{Cl} \) | хлор |
| \( \mathrm{Fe} \) | темир |
| \( \mathrm{Cu} \) | жез |
| \( \mathrm{Ca} \) | кальций |
| \( \mathrm{K} \) | калий |
Кошулмалар (\( \mathrm{H_2O} \) сыяктуу)
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{H_2O} \) | суу |
| \( \mathrm{CO_2} \) | көмүр кычкыл газы |
| \( \mathrm{NaCl} \) | ашкана тузу |
| \( \mathrm{CaCO_3} \) | акиташ (кальций карбонаты) |
| \( \mathrm{NH_3} \) | аммиак |
| \( \mathrm{CH_4} \) | метан (табигый газ) |
| \( \mathrm{H_2SO_4} \) | күкүрт кычкылы |
| \( \mathrm{C_6H_{12}O_6} \) | глюкоза |
Формуланы кантип окуу керек
\( \mathrm{H_2O} \): индекс «2» суутек атомунун санын көрсөтөт, ал эми индекссиз \( \mathrm{O} \) — бир атом кычкылтек. Демек, бир молекула сууда 2 атом \( \mathrm{H} \) жана 1 атом \( \mathrm{O} \) бар.
Эгер формуланын алдында сан турса (мисалы \( \mathrm{2H_2O} \)), ал молекуланын санын билдирет: 2 молекула суу.
Кандай тапшырма экенин тактасаңыз (формула жазуу, атоо же атомдорду саноо) — ушуга окшош 2–3 жатыгуу берип, бирге текшеребиз.
Кошулмаларды көбүрөөк кыл
Мына таблицада \( \mathrm{H_2O} \) сыяктуу кошулмалар топторго бөлүнүп берилди — ошентип атоо эрежесин да байкай аласыз.
Оксиддер (экинчи элементи \( \mathrm{O} \))
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{Na_2O} \) | натрий оксиди |
| \( \mathrm{CaO} \) | кальций оксиди (күйгөн аки) |
| \( \mathrm{Al_2O_3} \) | алюминий оксиди |
| \( \mathrm{Fe_2O_3} \) | темир(III) оксиди (дат) |
| \( \mathrm{CuO} \) | жез(II) оксиди |
| \( \mathrm{CO} \) | көмүртек(II) оксиди (ис газы) |
| \( \mathrm{SO_2} \) | күкүрт(IV) оксиди |
| \( \mathrm{SO_3} \) | күкүрт(VI) оксиди |
| \( \mathrm{P_2O_5} \) | фосфор(V) оксиди |
| \( \mathrm{SiO_2} \) | кремний оксиди (кум) |
Негиздер (металл + \( \mathrm{OH} \))
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{NaOH} \) | натрий гидроксиди (күйдүргүч натр) |
| \( \mathrm{KOH} \) | калий гидроксиди |
| \( \mathrm{Ca(OH)_2} \) | кальций гидроксиди (өчүрүлгөн аки) |
| \( \mathrm{Mg(OH)_2} \) | магний гидроксиди |
| \( \mathrm{Al(OH)_3} \) | алюминий гидроксиди |
| \( \mathrm{Fe(OH)_3} \) | темир(III) гидроксиди |
| \( \mathrm{Cu(OH)_2} \) | жез(II) гидроксиди |
Кислоталар (башы \( \mathrm{H} \))
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{HCl} \) | туз кычкылы |
| \( \mathrm{H_2SO_4} \) | күкүрт кычкылы |
| \( \mathrm{HNO_3} \) | азот кычкылы |
| \( \mathrm{H_3PO_4} \) | фосфор кычкылы |
| \( \mathrm{H_2CO_3} \) | көмүр кычкылы |
| \( \mathrm{H_2S} \) | күкүрттүү суутек |
| \( \mathrm{CH_3COOH} \) | уксус кычкылы |
Туздар (металл + кислота калдыгы)
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{NaCl} \) | ашкана тузу |
| \( \mathrm{KCl} \) | калий хлориди |
| \( \mathrm{CaCO_3} \) | кальций карбонаты (акиташ) |
| \( \mathrm{NaHCO_3} \) | ашкана сода |
| \( \mathrm{Na_2CO_3} \) | кальцинирленген сода |
| \( \mathrm{CuSO_4} \) | жез(II) сульфаты |
| \( \mathrm{Na_2SO_4} \) | натрий сульфаты |
| \( \mathrm{KNO_3} \) | калий селитрасы |
| \( \mathrm{CaSO_4} \) | кальций сульфаты (гипс) |
| \( \mathrm{BaSO_4} \) | барий сульфаты |
| \( \mathrm{AgNO_3} \) | күмүш нитраты |
| \( \mathrm{KMnO_4} \) | калий перманганаты (марганцовка) |
Органикалык кошулмалар
| Формула | Аталышы |
|---|---|
| \( \mathrm{CH_4} \) | метан |
| \( \mathrm{C_3H_8} \) | пропан |
| \( \mathrm{C_2H_2} \) | ацетилен |
| \( \mathrm{C_6H_6} \) | бензол |
| \( \mathrm{C_2H_5OH} \) | этанол |
| \( \mathrm{C_6H_{12}O_6} \) | глюкоза |
| \( \mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}} \) | сахароза (кант) |
Эсте тутуу үчүн белгилер
Кислотада башы \( \mathrm{H} \), негизде аягы \( \mathrm{OH} \), оксидде экинчи элементи \( \mathrm{O} \), тузда металл жана кислота калдыгы турат. Ошол белгилер боюнча формуланы топко бөлүп, атын болжолдоого болот.
Текшерүү үчүн суроо: \( \mathrm{Al_2(SO_4)_3} \) формуласында канча атом бар жана бул кайсы топко кирет? Жообуңузду жазыңыз — текшерип берем.
Жок. Мага 7 класс үчүн керек
Түшүндүм — 7-класс деңгээлинде, кыска жана жөнөкөй кылып берем.
7-класста эң көп кезигүүчү кошулмалар
| Формула | Аталышы | Тобу |
|---|---|---|
| \( \mathrm{H_2O} \) | суу | оксид |
| \( \mathrm{CO_2} \) | көмүр кычкыл газы | оксид |
| \( \mathrm{CaO} \) | кальций оксиди | оксид |
| \( \mathrm{CuO} \) | жез оксиди | оксид |
| \( \mathrm{NaCl} \) | ашкана тузу | туз |
| \( \mathrm{CaCO_3} \) | акиташ | туз |
| \( \mathrm{HCl} \) | туз кычкылы | кислота |
| \( \mathrm{H_2SO_4} \) | күкүрт кычкылы | кислота |
| \( \mathrm{NaOH} \) | натрий гидроксиди | негиз |
| \( \mathrm{Ca(OH)_2} \) | кальций гидроксиди | негиз |
| \( \mathrm{NH_3} \) | аммиак | — |
| \( \mathrm{CH_4} \) | метан | — |
Атын кантип түзөбүз
- Оксид: элементтин аты + «оксиди» → \( \mathrm{CaO} \) — кальций оксиди.
- Кислота: кыргызча өз аты бар → \( \mathrm{HCl} \) — туз кычкылы, \( \mathrm{H_2SO_4} \) — күкүрт кычкылы.
- Негиз: металлдын аты + «гидроксиди» → \( \mathrm{NaOH} \) — натрий гидроксиди.
- Туз: металлдын аты + кислота калдыгынын аты → \( \mathrm{NaCl} \) — натрий хлориди.
Валенттүүлүк боюнча формула түзүү
Эстеп кал: \( \mathrm{H} \) — I, \( \mathrm{O} \) — II, \( \mathrm{Na} \) — I, \( \mathrm{Ca} \) — II, \( \mathrm{Al} \) — III.
Эреже: бир элементтин валенттүүлүгү экинчисинин индексине барабар.
Мисал: алюминий (III) менен кычкылтек (II) → \( \mathrm{Al_2O_3} \).
Текшерүү: \( \mathrm{Ca} \) (II) менен \( \mathrm{O} \) (II) кошулса, формула кандай болот? Жообун жазыңыз — текшерип берем.
Мага окулуштары менен
«Окулушу» деп формуланын тамгаларын үн чыгарып окууну айтабыз. Мында ар бир элементтин белгиси өз аты менен, ал эми сандар кыргызча айтылат.
Белгилерди кантип окуйбуз
| Белги | Окулушу |
|---|---|
| \( \mathrm{H} \) | «аш» |
| \( \mathrm{O} \) | «о» |
| \( \mathrm{C} \) | «цэ» |
| \( \mathrm{N} \) | «эн» |
| \( \mathrm{S} \) | «эс» |
| \( \mathrm{P} \) | «пэ» |
| \( \mathrm{K} \) | «ка» |
| \( \mathrm{Na} \) | «натрий» (кээде «на») |
| \( \mathrm{Ca} \) | «кальций» |
| \( \mathrm{Cl} \) | «хлор» |
| \( \mathrm{Fe} \) | «феррум» |
| \( \mathrm{Cu} \) | «купрум» |
| \( \mathrm{Al} \) | «алюминий» |
Сандар: 2 — «эки», 3 — «үч», 4 — «төрт», 5 — «беш».
7-класстын негизги кошулмалары
| Формула | Окулушу | Аталышы |
|---|---|---|
| \( \mathrm{H_2O} \) | «аш эки о» | суу |
| \( \mathrm{CO_2} \) | «цэ о эки» | көмүр кычкыл газы |
| \( \mathrm{CO} \) | «цэ о» | ис газы |
| \( \mathrm{CaO} \) | «кальций о» | кальций оксиди |
| \( \mathrm{CuO} \) | «купрум о» | жез оксиди |
| \( \mathrm{SO_2} \) | «эс о эки» | күкүрт кычкыл газы |
| \( \mathrm{Al_2O_3} \) | «алюминий эки о үч» | алюминий оксиди |
| \( \mathrm{Fe_2O_3} \) | «феррум эки о үч» | темир оксиди (дат) |
| \( \mathrm{NaCl} \) | «натрий хлор» | ашкана тузу |
| \( \mathrm{CaCO_3} \) | «кальций цэ о үч» | акиташ |
| \( \mathrm{NaHCO_3} \) | «натрий аш цэ о үч» | ашкана сода |
| \( \mathrm{HCl} \) | «аш хлор» | туз кычкылы |
| \( \mathrm{H_2SO_4} \) | «аш эки эс о төрт» | күкүрт кычкылы |
| \( \mathrm{HNO_3} \) | «аш эн о үч» | азот кычкылы |
| \( \mathrm{NaOH} \) | «натрий о аш» | натрий гидроксиди |
| \( \mathrm{Ca(OH)_2} \) | «кальций о аш бүтүндөй эки» | кальций гидроксиди |
| \( \mathrm{NH_3} \) | «эн аш үч» | аммиак |
| \( \mathrm{CH_4} \) | «цэ аш төрт» | метан |
Эки эреже
1. Кашаа. \( \mathrm{Ca(OH)_2} \) окуганда «о аш» тобу бүтүндөй эки жолу алынат деп айтабыз: «кальций о аш бүтүндөй эки».
2. Формуланын алдындагы сан. \( \mathrm{2H_2O} \) — «эки аш эки о»: бул эки молекула суу. Алдындагы сан молекуланын санын, индекстер атомдордун санын билдирет.
Аталыштар окулганда кадимки сөздөрдөй айтылат: «күкүрт кычкылы», «натрий гидроксиди».
Текшерүү: \( \mathrm{3Ca(OH)_2} \) формуласын үн чыгарып окуп бериңиз — туура окуганыңызды текшерем.
