տեքստի շարուանկություննել հոտը էսսե գրիր

ՍՊԻՏԱԿ ՁԻՆ

1

Շարմաղ բիբին երեկոյան, երբ ժամհարը քաշում էր եկեղեցու զանգերը, խրճիթի ծանր դուռը տնքալով բաց էր անում. Երկար ու կերկեր, իբրև արևելյան թախծոտ երգ, ճռնչում էր հին դուռը, երբ պառավի դողացող ձեռքերը ձգվում էին դեպի դռան մաշված ունկը: Խավար խրճիթում դռան երգին արձագանքում էր պղնձեների զնգոցը և Շարմաղ բիբու ջինջ ձայնը. – Քո փառքը շա՜տ, էսօր էլ զանգերը զարկին,– մրմնջում էր այդ լուսերես կինը, որին իրիկնապահի զանգերն ավետում էին անանձնական անդորր: Նա կանգնում էր դռան շեմքին, աչքը դեպի ներքևի բլուրները, որոնք անսահման հեռվում ձուլվում էին մայրամուտի մուգ կապույտ երկնքի հետ և կազմում եզրը մի անգործ աշխարհի, որին յոթանասուն տարի անդավաճան հավատում էր այդ միամիտ կինը: Կանգնում էր դռան շեմքին և կարծես թե տեսնում էր պղնձյա զանգերի տխուր ղողանջները, ինչպես մթնող երկնքի տակ նազով ճախրող աղավնիները: Նա հավատում էր, որ երեկոյան զանգերի հետ ներքևում [неразборчиво]

Եվ այդ հին հավատով էլ վերջանում էին Շարմաղ բիբու կրոնական զգացմունքները: Եկեղեցի չէր գնում, ոչ աղոթք գիտեր, ոչ ծանոթ էր եկեղեցական ծեսերին: Բայց և այնպես մի խորհրդավոր ակնածանք էր ապրում, երբ երեկոյան երգում էին զանգերը, երգում էր և հին դուռը, բլուրների և աշխարհի վրա իջնում էր մի խաղաղ երեկո, ճախրում էին ոսկետև աղավնիները, և այդ ամենը ռամիկ հավատով նա ընդունում էր որպես անքննելի խորհուրդ, որ մնացել էր գյուղական աշկա անուրախ մանկությունից: Այդ երեկո, երբ Շարմաղ բիբին դուրսը քաշեց և ունկը շեմքին դրեց, հանկարծ ետ քաշվեց մի ահարկու ձայնից, որ անակնկալ որոտաց հենց նրանց կտուրի վրա և խռովությամբ մռնչոցով խլացրեց զանգերի ծանոթ ղողանջը: Տանեցիները, որոնք սփռոցի շուրջ բոլոր նստած լուռ ընթրում էին, արձանացած, զարմացած իրար նայեցին: Ահ կար նրանց աչքերում: Նույնիսկ փոքրիկ Երեմը բնազդով զգաց, որ խռովոտ ձայնը բոթ է գուժում: – Է՜ հե՜յ,– ալիք, ալիք դիզվեց ձայնը,– ժողովուրդ... Թագավորի հրամանով առավոտը կանուխ ճիատերը ձիով քաղա՞ք, հե՜յ-հե՜յ... Ով չտանի, թագավորի հրամանով տու՜նը, տեղը է՜-հե՜-հե՜յ... Եվ ձայնը հեռանալով նվազեց, որովհետև գզիրը ուրիշ կտուր բարձրացավ և երեսն ուրիշ թաղի կողմը դարձրեց: Շարմաղ բիբին չլսեց, թե զանգերն ինչպես լռեցին և ուր կորան նրանց վերջին թավ ելևէջները: Դուռը դժգոհ վրա դրեց և դուռը չերգեց երկար ու կերկեր, այլ դժգոհ վնգստաց շան նման: – Չո՜, բայցդուռ, հենց էս սահաթին էր... Երբ Շարմաղ բիբին եկավ տեղը նստեց, և երեխաները տատի ներկայությունից սիրտ առան, Սիմոնը հառաչելով, կարծես ինքն իրեն, ասաց. – Էսօր Մինասի տղան էր պատմում... Ասում էի լուտ կլինի, ա՛ռ բեզ... – Ապի, յանի թագավորն էդքան ձի ինչի՞ ա հավաքում,– հորը դարձավ անդրանիկ աղջիկը՝ ութ տարեկան Շողերը: – Եսի՞մ,– ուսերը վեր քաշեց հայրը, կռիվ ա, բալա ջան... Մարդ են ջարդում, ձիեր են կոտորում: Ժողովուրդ տո՜ւր... Թագավորի հրաման ա: – Փո՛ւ, փո՛ւ... Անհայտ էր, թե Երեմը այդ բացականչությամբ իր զարմանքն էր արտահայտում, թե՞ պաղեցնում էր տաք ապուրը: Մայրը սկսեց նրան կերակրել և ահը սրտում ամուսնուն հարցրեց.

– Մեր Յուլակը [неразборчиво] կգա՞,– բայց Սիմոնը, որ անակնկալ մտքերի հետ էր, չլսեց նրա հարցը: Յուլակը նրանց ձին էր, կապտավուն մորթով, որի վրա, ինչպես աստղերը, ցրված էին սպիտակ նշաններ: Երկար, ալիքաձև պոչ ուներ Յուլակը: Եվ ասում էին, թե մի հին ու ազնիվ ցեղի շառավիղն էր այդ ձին, որ Սիմոնը գնել էր երկու տարի առաջ, փոխարենը տալով իրենց եզը, մի աննշան հորթ, մի կարապետ և երկու բեռ սորեկ: – Տուն եմ, երեխաներիս տեր եմ, առանց ձիու հնար չկա,– ասել էր նա և ուրախության ժպիտով առաջին անգամ ձին քաշել ալբուրը: Հենց այդ օրն էլ նրան անվանել էին Յուլակ, այն ձիու անունով, որ եղել էր նրանց տանը Սիմոնի մանկության տարիներին: – Հակառակի պես հայվանն էլ ջանում ա,– ասաց Սիմոնը և սթափվելով խոր մտքերից, դանդաղությամբ հացի փշտուկները փեշից սփռոցի վրա թափելով,– տարվա [неразборчиво] ժամանակ ձին էլ էդքան ջանով լինի՞: Հալբաթ էսպես պիտի լիներ... Ասաց ու վեր կացավ, փափախի մորթու միջից ծղոտները մեկ-մեկ դնգեցնելով, դուրս եկավ գյուղամեջ, դրացի հարևաններից իմանալու ավելի ստույգ տեղեկություն: Դարպասի մոտ Սիմոնը մի պահ կանգնեց, նայեց ձիուն, որ արոտից վերադարձել և ախորժակով խժռում էր սարի թարմ խոտի խուրձը, երբեմն մռութով քրքրում խուրձը և փնտրում սուսամբարի տերև: Սիմոնը տխուր նայեց. Յուլակի ողորկ մարմինը և մորթու սպիտակ բծերը աստղալույսին մեղմ շողշողում էին: Նա մի անգամ էլ տեսավ, որ ձին նիհար չի և չար վրդովանքով կանչեց... – Սատկած, քիչ կեր ելի, տրաքվելու չե՞ս հո...– Կանչեց ու խուրձը դրեց գոմի կտրան: Ձին մեղմ վրնջաց և վիզը մեկնեց դեպի խուրձը: – Հը՜, բոլը կարճ չի՜, նանի... Չափումը թե չգա,– դարձավ նա մորը, որ հավաքնի մուտքը կալել ու կանգնել էր նրա կողքին: – Եսի՞մ, այ որդի... – Ռուսի լազագի՞ս սրա վրա կարող է նստի... Չէ՞, չեն տանի,– հուսադրեց իրեն Սիմոնը և քայլեց փողոցով: Շարմաղ բիբին նայեց որդու օրորող մարմնին, մինչև նա հալվեց մթնում և կենդանակամ խանդաղատանքով ինչ-որ բան մրմնջաց, որ չգիտես աղոթք էր, օրհնություն, թե աղոտ հույսի ակնկալություն:

2

Մութն էր, երբ Սիմոնը տուն եկավ: Գոմում կապած ձին լսեց տիրոջ ոտնաձայնը, նորից վրնջաց, Սիմոնը խղճաց, նա ճրագը վառեց, խոտի խուրձը գրկեց և ներս մտավ գոմը: Յուլակն ուրախությունից վրնջաց, մի քանի քայլ արեց, փորձեց կապը կտրել, բայց չկարողացավ: Սիմոնը խուրձը մռութի տակ դրեց և երբ ձին մռութը կոխեց մեջ, ծեքով շոյեց Յուլակի փափուկ մեջքը: Ընդարձակ գոմի անկյունում նստել էր պառավ կովը: Երկու այծերը, որոնք բարձրացել էին մսուրի վրա, Սիմոնին տեսնելով ցած թռան և միրուքներ օրորելով մոտ վազեցին: Սակայն Սիմոնը չմոտեցավ ոչ կովին և ոչ էլ այծերին: Նա մի պահ կանգնեց, ապա ձիու ոտքերի տակ թափված խոտը ժողովեց և դուռը դրեց: Երեխաները քնել էին: Շարմաղ բիբին, աչքերը կկոցելով, դժվարությամբ թելում էր հաստ ասեղը, որպեսզի կարկատի որդու գուլպաները: Նրանց տան վաղուցվա կարգն էր այդ: Երբ Սիմոնը քաղց գնար, մայրն էր հոգում նրա ճանապարհի պատրաստությունը: Խրճիթի հին դուռը ճռճռաց, պառավը ասեղը թողնելով անհանգիստ հարցրեց. – Հաստա՞տ ա... – Բա հո սուտ չի՞... – Ի՞նչ են ասում: – Ասում են բոլոր հաշիվ չի, եթե ձին առողջ է, կտանեն...– և դարձավ մորը.– նանի, Յուլակի էն մեծ տոպրակն ո՞ւր ա, հետս դարման եմ տանելու: Շարմաղ բիբին վեր կացավ մեծ տոպրակի միջի բուրդը թափելու: Քնելուց առաջ Սիմոնը մի անգամ էլ գնաց գոմը: Պառավ կովը այդ անսովոր այցից զարմացած, մինչև վեր կենար ու որոճալով մոտենար գոմի դռան, Սիմոնը ձիու համետն ու չվանները սարքեց, դրեց ախոռի մոտ ու դուրս եկավ: Դուրսը աստղալույս գիշեր էր: Գյուղում մեկ-մեկ հանգչում էին կրակները և կրակների հետ լռում էին ձայները: Ներքևը, գետափի մարգերում, կանչում էր գիշերահավը: Արտերից, դաշտերից և հեռվի անտառից հովը բերում էր զով սաոնություն և հազարավոր խոտերի բույր, որի մեջ ավելի սուր զգացվում էր սուսամբարի և արդեն չորացող դաղձի կծու հոտը: Սիմոնը նստել էր դարպասի քարին և քարի նման հոգսը ծանրացել էր նրա սրտին: Հազիվ էր ծայրը ծայրին հասցնում, երբ հավասար աշխատում էին ինքն ու Յուլակը: Իսկ

այժմ... Եվ Սիմոնին թվաց, թե իրենց տանից տանում են ոչ թե մի ձի, այլ իր եղբորը, իր որդուն, այնպես, ինչպես անցյալ տարի պատերազմ տարան նրանց որդիներին ու եղբայրներին: Սակայն հոգնությունը հաղթեց, ու ներս մտավ տուն: – Հակառակի պես անիրավի մեջքը կասես հինայած լինի,– նորից հիշեց Սիմոնը:

3

Լույսը դեռ չէր բացվել, երբ Սիմոնը ճրագը ձեռքին մտավ գոմը, Յուլակին համետեց ու դուրս քաշեց: Հարևան բակերում ճրագներ էին շարվում, ճռճռում էին դռները, ինչ-որ ձայներ էին գալիս: Սիմոնը լսեց իր հարևանի՝ Սաքու տղայի ձայները: Նա բարկացած կանչում էր հարսի վրա, թե ինչու ձիու չվանը լույսով չի գտել: Դռանը կանգնել էին Շարմաղ բիբին, կինը և նրա փեշից բռնած քնաթաթախ Շողերը, որ անսել էր մոր խոսքը և լացով հագել շորերը, որպեսզի տեսնի, թե ինչպես են ճանապարհի գցում Յուլակին: Տխուր ժամ էր, երբ Սիմոնը դռնից հանեց ձին: Կարծես ներսը նա զարդարել էր մի դագաղ, իսկ դուրսը սպասում էին այդ ծանր վայրկյանին, որ աղի արտասվեն: Յուլակը գոմից երբ դուրս եկավ, վրնջաց և ականջները խլշեց: Շարմաղ բիբին ձեռքը կրծքին խփեց և աղիողորմ ասաց. – Զա՜ն,– ու սրբեց արցունքը: Շողերը մոտ վազեց, երեկվա խոտի փշրանքից մի բուռ մոտեցրեց ձիուն: Յուլակի տակ ռունգներից մի ջերմ շունչ շոյեց աղջկա սարած ձեռքերը: Սիմոնն ամրացնում էր ճանապարհի պաշարը, կապում հարդով լի պարկը և միաժամանակ տնեցիներին պատվիրում, որ ցերեկն այծերը հեղու չթ վզեն, որ եթե արև լինի՝ հնձած խոտի կիտուկները շրջեն և եթե ջրի հերթն իրենց տան, լոբու մարգերն անպատճառ ջրեն: Հենց այդ խոսքին Սաքու տղան կանչեց. – Սիմոն, բա չպրծա՞ր... – Եկա՜, եկա՜... Եվ Յուլակի սանձը քաշեց: Տանեցիները դանդաղաքայլ հետևեցին մինչև հարևանի դուռը, ասես հուղարկավոր էին մի թանկագին դագաղի, որին ուղի էին գցում մահվան սարսափելի արահետով: Շարմաղ բիբին անընդհատ...