кыйын кезеңдеги турмуш реферат жазып бер

Реферат «Кыйын кезеңдеги турмуш» — 15 баракка ылайыкталган

Төмөндө толук структура жана текст. 15 баракты так алуу үчүн Word'до мындай параметрлерди кой: Times New Roman, 14 кегель, интервал 1,5, поля: сол 3 см, оң 1,5 см, үстү жана асты 2 см, абзацтын башы 1,25 см, текст эки жакка тегизделген. Ошондо баракка болжол менен 2000–2200 белги батат.

Барактардын бөлүштүрүлүшү: 1 — титулдук барак; 2 — мазмуну; 3 — киришүү; 4–5 — I глава; 6–9 — II глава; 10–11 — III глава; 12–13 — корутунду жана практикалык сунуштар; 14 — колдонулган булактар; 15 — тиркеме (таблица/сүрөт).

---

1-барак. Титулдук барак

(Мектептин аталышы) (Класс, окуучунун аты-жөнү) РЕФЕРАТ Тема: «Кыйын кезеңдеги турмуш» Текшерген: (мугалимдин аты-жөнү) (Шаар, жыл)

2-барак. Мазмуну

Киришүү … 3 I глава. Кыйын кезең түшүнүгү жана анын белгилери … 4 1.1. Кыйын кезеңдин аныктамасы жана түрлөрү … 4 1.2. Кыйын кезеңде турмуштун негизги маселелери … 5 II глава. Тарыхый мисалдар … 6 2.1. 1916-жылкы Үркүн … 6 2.2. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы тыл … 7 2.3. Согуштан кийинки кайра куруу … 9 2.4. Бүгүнкү күндүн сыноолору … 10 III глава. Адамдардын туруштук берүү жолдору … 11 3.1. Үй-бүлө жана ынтымак … 11 3.2. Эмгек, билим жана үмүт … 12 Корутунду … 13 Колдонулган булактар … 14 Тиркеме … 15

3-барак. Киришүү

Ар бир элдин тарыхында оор сыноолор кездешет: согуш, ачарчылык, оору, табигый кырсык. Мындай учурда турмуштун кадимки ыргагы бузулат, ал эми нан, жылуулук жана тынчтык сыяктуу жөнөкөй нерселер эң чоң баалуулукка айланат. Кыйын кезең адамды гана эмес, бүтүндөй коомду сынайт: ким кайраттуу, ким ынтымактуу экенин ошол убакыт көрсөтөт.

Теманын актуалдуулугу. Бүгүн да адамзат ар кандай сыноолорго туш болуп жатат — пандемия, экономикалык кризистер, климаттын өзгөрүшү. Тарыхта биздин ата-бабаларыбыз мындан да оор кезеңдерди башынан өткөрүп, алардан тажрыйба жана сабак калтырышкан. Ошол тажрыйбаны билүү бүгүнкү муунга да керек.

Максаты: кыйын кезеңдердеги адам турмушунун өзгөчөлүктөрүн жана адамдардын ага кандайча туруштук бергенин изилдөө.

Миldеттер:

1. «Кыйын кезең» түшүнүгүнө аныктама берүү жана анын түрлөрүн атоо;
2. Кыргызстан тарыхындагы кыйын кезеңдердин мисалдарын кароо;
3. Адамдардын туруштук берүү жолдорун аныктоо;
4. Бүгүнкү сыноолор менен тарыхый тажрыйбаны салыштыруу.

Изилдөө ыкмалары: адабияттарды жана эскерүүлөрдү окуу, тарыхый фактыларды салыштыруу, жалпылоо.

Объектиси: кыйын кезеңдеги коомдук турмуш. Предмети: ошол шарттагы адамдын жүрүм-туруму жана анын баалуулуктары.

4-барак. I глава. Кыйын кезең түшүнүгү жана анын белгилери

1.1. Кыйын кезеңдин аныктамасы жана түрлөрү

Кыйын кезең — коомдун жашоосу кескин өзгөрүп, адаттагы шарттар бузулган мезгил. Бул түшүнүк субъективдүү да, объективдүү да болушу мүмкүн: бир адам үчүн оор жоготуу, бүтүндөй эл үчүн согуш же ачарчылык кыйын кезең болот.

Кыйын кезеңдерди шарттуу түрдө төмөнкүдөй бөлүүгө болот:

• Согуш жана куралдуу жаңжал — эң оор сыноо, анткени ал адам өмүрүнө түз коркунуч туудурат;
• Ачарчылык жана жокчулук — тамак-аш, кийим, турак жай жетишсиз болгон мезгил;
• Эпидемия жана пандемия — оорунун кеңири тарашы, медициналык жардамдын жетишсиздиги;
• Табигый кырсыктар — жер титирөө, суу ташкыны, кургакчылык;
• Экономикалык жана саясий кризис — ишсиздик, баанын кескин өсүшү, коомдогу туруксуздук;
• Жеке адамдын оор кезеңи — жакынын жоготуу, оор оору, үй-бүлөнүн бузулушу.

Бул түрлөрдүн баары бири-бири менен байланышта болот. Мисалы, согуш ачарчылыкты жана ооруну алып келет, ал эми экономикалык кризис үй-бүлөлөрдүн жашоосун оорлоштурат.

1.2. Кыйын кезеңде турмуштун негизги маселелери

Кыйын кезеңде адамдын күндөлүк жашоосу бир нече негизги маселеге топтолот:

• Тамак-аш. Нандын баасы, азык-түлүктүн жетишсиздиги үй-бүлөнүн бюджетинин борборуна айланат;
• Ден соолук. Дары-дармек кымбаттайт, ооруканага баруу кыйындайт;
• Турак жай жана жылуулук. Отун, көмүр, электр энергиясы маселеси кескин курчуйт;
• Билим алуу. Мектептер жабылышы, балдардын окуудан кол үзүшү мүмкүн;
• Коопсуздук. Адам өзүнүн жана жакындарынын коопсуздугу үчүн тынчсызданат;
• Психологиялык абал. Коркунуч, тынчсыздануу, үмүтсүздүк сезимдери күчөйт.

Ошол эле учурда кыйын кезең адамдардын арасындагы байланышты бекемдейт: жардамдашуу, бөлүшүү, колдоо көрсөтүү кадимки нормага айланат.

5-барак. Уландысы

Кыйын кезеңдин дагы бир маанилүү белгиси — турмуштун баалуулуктарынын кайра бааланышы. Тынч жылдары көңүл бурбаган нерселер — ден соолук, тынчтык, үй-бүлө, достук — эң кымбат баалуулукка айланат. Адам материалдык байлыктан көп учурда рухий жакындыкты, жардамды жана жөнөкөй жылуу сөздү баалай баштайт.

Ошондой эле кыйын кезең коомдук тилектештикти сынайт. Кимдир бирөө өзүнүн гана кызыкчылыгын ойлосо, экинчиси жалпы ишке күчүн жумшайт. Тарых көрсөткөндөй, эл биримдикте болгондо гана кыйынчылыкты жеңе алган.

Кыйын кезең укуун да калыптандырат: кийинки муун ошол жылдардагы каталарды кайталабаш үчүн, ата-бабалардын тажрыйбасын үйрөнөт. Ошондуктан кыйын кезеңди эскерүү — бул жөн гана тарых эмес, келечек үчүн сабак.

Ошентип, кыйын кезең — бул сыноо гана эмес, ошондой эле адамдын жана коомдун чыныгы жүзүн ачып берүүчү мезгил.

6-барак. II глава. Тарыхый мисалдар

2.1. 1916-жылкы Үркүн

1916-жыл кыргыз элинин тарыхында эң оор барактардын бири болуп калды. Ошол жылы падышалык бийлик жергиликтүү элди тылдык иштерге мобилизациялоо жөнүндө жарлык чыгарган. Бул чечим эл арасында нааразычылыкты жаратып, көтөрүлүшкө алып келген. Көтөрүлүш катуу басылган, ал эми жүз миңдеген адам мекенин таштап, коңшу өлкөлөргө — Кытайга, Афганистанга — баш калкалоого аргасыз болгон.

Ошол жылдары турмуш эң оор шартта өткөн: ачкачылык, суук, оору, жолдо каза болгон адамдар. Үй-бүлөлөр бөлүнүп, балдар ата-энесинен ажыраган. Бирок ошол эле учурда адамдар бири-бирине жардам берип, нанын бөлүшүп, алсыздарды колдогон. Тарыхчылардын эскерүүлөрүндө ошол жылдардагы элдин чыдамкайлыгы жана тилектештиги өзгөчө белгиленет.

Үркүн кыргыз элинин эсинде оор жара катары калган. Бирок ал ошол мезгилдеги коомдун чыдамкайлыгын жана элдин биримдигин да көрсөтөт.

7-барак. Уландысы

2.2. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы тыл (1941–1945)

1941-жылдын 22-июнунда башталган согуш бүтүндөй өлкөнүн турмушун өзгөрттү. Мобилизация башталып, миңдеген эркектер фронтко кетти. Алардын ордун тылда аялдар, карыялар жана өспүрүмдөр ээледи.

Тылдагы турмуш эң оор болгон: күнүнө 12–14 саат иштөө, азык-түлүктүн чектелүү болушу, жылуулуктун жетишсиздиги. Колхоздордо эгин айдап, мал багып, фронт үчүн азык-түлүк даярдашкан. Кыштын суугунда талаада иштеп, эртең менен кайра заводго барган аялдардын эмгеги өзгөчө оор болгон.

Кыргызстан согуш жылдарында фронтко аскерлерди гана эмес, азык-түлүк, кийим, жыгач, металл да жөнөткөн. Ошол жылдары республикага эвакуацияланган өнөр жай ишканалары жана адамдар көчүрүлүп келип, аларды жайгаштыруу жана иштетүү боюнча чоң иштер аткарылган.

Согуш жылдарындагы балдардын турмушу өзгөчө оор болду. Көптөгөн балдар мектепти таштап, үй-бүлөгө жардам берүүгө аргасыз болушту. Ачкачылык жана оор эмгек алардын ден соолугуна таасир этти. Бирок ошол эле балдар кийинки муунга эрдиктин жана эмгекчилдиктин үлгүсүн калтырышты.

8-барак. Уландысы

Согуш жылдарындагы адамдардын турмушу бир нече негизги белги менен мүнөздөлөт:

• Тынымсыз эмгек. Эркектердин ордун ээлеген аялдар оор физикалык иштерди аткарышкан;
• Үнөмдүүлүк. Ар бир килограмм нан, ар бир метр кездеме эсептелип, фронтко жөнөтүлгөн;
• Тилектештик. Бири-бирине жардам берүү, бөлүшүү — күндөлүк норма;
• Үмүт. Жеңишке болгон ишеним адамдардын күчүн сактаган.

Согуш бүткөндөн кийин өлкө алдында жаңы сыноо турду: урандыларды кайра куруу, экономиканы калыбына келтирүү, жетим балдарга кам көрүү. Бул да кыйын кезең болгон, бирок эл аны да жеңе алды.

2.3. Согуштан кийинки кайра куруу

Согуш аяктагандан кийин өлкө дээрлик бүт экономикасын кайра курууга аргасыз болду. Көптөгөн үй-бүлөлөр атасыз калды, балдар жетим болду. Ошол жылдары аялдардын коомдогу ролу кескин өстү: алар заводдо да, талаада да, үй-бүлөдө да негизги күч болушту.

Кайра куруу жылдарындагы турмуш да жеңил болгон эмес. Бирок акырындык менен мектептер, ооруканалар, үйлөр калыбына келтирилип, жаңы ишканалар курулду. Бул мезгил кыйынчылыктан чыгуунун дагы бир үлгүсү болуп саналат: эл биримдикте жана эмгекчил болсо, эң оор шарттан да чыга алат.

9-барак. Уландысы

2.4. Бүгүнкү күндүн сыноолору

Бүгүнкү күндө да адамзат кыйын кезеңдерге туш болууда. Алардын эң көрүнүктүүсү — 2020-жылы башталган пандемия. Оорунун тарашына байланыштуу мектептер жабылып, окуу онлайн форматка өттү, көптөгөн адамдар жумушун жоготту, үй-бүлөлөр карантинде олтурууга аргасыз болду.

Пандемия мезгилинде адамдар жаңы шарттарга ылайыкташууга үйрөндү: онлайн окуу, аралыктан иштөө, интернет аркылуу баарлашуу. Ошол эле учурда адамдар бири-бирине жардам берип, алсыздарды колдоп, медицина кызматкерлеринин эмгегин баалай баштады.

Бүгүнкү сыноолордун дагы бири — экономикалык кризистер жана баанын өсүшү. Бул үй-бүлөлөрдүн бюджетине оор таасир этет, бирок тарыхый тажрыйба көрсөткөндөй, үнөмдүүлүк, эмгек жана өз ара жардам бул кыйынчылыкты да жеңүүгө жардам берет.

Ошондой эле климаттын өзгөрүшү жана табигый кырсыктар келечекте дагы олуттуу сыноолорду алып келиши мүмкүн. Аларга даяр болуу үчүн билим, илим жана жоопкерчилик зарыл.

Ошентип, кыйын кезеңдер ар кандай формада болсо да, алардын негизги сынагы бирдей: адамдын чыдамкайлыгы, ынтымагы жана үмүтү.

10-барак. III глава. Адамдардын туруштук берүү жолдору

3.1. Үй-бүлө жана ынтымак

Кыйын кезеңде адамды куткарган негизги күч — үй-бүлө жана жакындар. Үй-бүлө мүчөлөрү бири-бирин колдоп, оор мезгилди чогуу өткөрүшөт. Тарыхый эскерүүлөрдө көп учурда мындай сүрөттөр кездешет: бир үй-бүлө нанын коңшусу менен бөлүшөт, ооруган адамга көмөк көрсөтөт, жетим балага кам көрөт.

Ынтымак — бул жөн гана сөз эмес, кыйын кезеңдеги аман калуунун практикалык жолу. Коомдо биримдик болбосо, кыйынчылыкты жеңүү кыйын. Тарыхта эл биримдикте болгон учурларда гана оор сыноолордон чыга алган.

Үй-бүлөдө балдарга кам көрүү өзгөчө маанилүү болот, анткени алар кыйын кезеңдин кесепетин эң көп тартышат. Ошондуктан чоңдор балдардын окуусун, ден соолугун жана психологиялык абалын унутпашы керек.

11-барак. Уландысы

3.2. Эмгек, билим жана үмүт

Кыйын кезеңден чыгуунун экинчи маанилүү жолу — эмгек. Тарых көрсөткөндөй, эмгекчил адамдар кыйынчылыкты тезирээк жеңишкен: жаңы кесип үйрөнүшкөн, кошумча киреше табышкан, үй-бүлөнү баккан.

Билим да өзгөчө роль ойнойт. Кыйын кезеңде билимдүү адам тезирээк ылайыкташат: жаңы шартта иштей алат, ден соолугуна кам көрөт, туура чечим кабыл алат. Ошондуктан окууну токтотпоо — кыйын кезеңге туруштук берүүнүн маанилүү бөлүгү.

Үчүнчү күч — үмүт. Үмүтсүздүк адамды алсыратат, ал эми үмүт ага күч берет. Согуш жылдарындагы адамдар жеңишке ишенип, ошол ишеним менен кыйынчылыкты жеңишкен. Бүгүн да оор мезгилде үмүтүн жоготпоо, алдыга умтулуу маанилүү.

Ошондой эле маданият жана эскерүү кыйын кезеңден чыгууга жардам берет: ыр, күү, китеп, эскерүү адамдын ички дүйнөсүн бекемдейт. Кыскасы, кыйын кезеңге туруштук берүү — бул үй-бүлө, эмгек, билим жана үмүттүн айкалышы.

12-барак. Корутунду

Кыйын кезең — ар бир элдин жана ар бир адамдын тарыхында кездешүүчү сыноо. Ал адамдын гана эмес, бүтүндөй коомдун чыныгы жүзүн ачат: ким жардам берет, ким алсыз болот, ким ынтымакташат.

Рефераттын жүрүшүндө төмөнкүдөй жыйынтыктарга келдим:

1. Кыйын кезең деп коомдун жашоосу кескин өзгөрүп, адаттагы шарттар бузулган мезгилди айтабыз. Анын түрлөрү ар кандай: согуш, ачарчылык, эпидемия, кризис, табигый кырсык;
2. 1916-жылкы Үркүн жана Улуу Ата Мекендик согуш жылдары кыргыз элинин тарыхындагы эң оор сыноолор болгон;
3. Кыйын кезеңде адамдарды куткарган негизги күчтөр — үй-бүлө, ынтымак, эмгек, билим жана үмүт;
4. Бүгүнкү сыноолор да тарыхый тажрыйбага таянууну талап кылат.

Кыйын кезеңди унутуу эмес, андан сабак алуу керек. Тарыхый тажрыйба көрсөткөндөй, кыйынчылыкты жеңүүнүн негизги жолу — биримдик, эмгек жана үмүт. Ошондуктан кыйын кезең жөнүндөгү эскерүүлөр — бул келечек муун үчүн баа жеткис сабак.

13-барак. Практикалык сунуштар

(Бул бөлүмдү мугалим талап кылса кошсоң болот; болбосо, 12-барактын текстин узартууга жумша.)

Бүгүнкү күндө кыйын кезеңге даяр болуу үчүн төмөнкүлөрдү сунуштоого болот:

• үй-бүлө жана жакындар менен байланышты чыңдоо;
• билим алууну жана жаңы кесип үйрөнүүнү токтотпоо;
• үнөмдүүлүккө жана жөнөкөй жашоого көнүү;
• өз ара жардам жана ынтымак салтын сактоо;
• тарыхый эскерүүлөрдү үйрөнүү жана кийинки муунга өткөрүү.

14-барак. Колдонулган булактар

1. Кыргызстан тарыхы боюнча мектеп окуу китеби (тизмесин өз классыңдын китеби боюнча толукта).
2. «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы.
3. Кыргыз Республикасынын тарыхы боюнча окуу куралы.
4. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы кыргызстандыктардын эскерүүлөрү (жыйнак).
5. Үй-бүлөлүк эскерүүлөр, чоң ата-чоң энелердин аңгемелери (оозеки булак).
6. Ишенимдүү интернет булактар (атылышын жана шилтемесин так жазып кой).

15-барак. Тиркеме

Бул жерге 1 таблица же 1 сүрөт кой:

• Таблица: «Кыйын кезеңдердин түрлөрү жана алардын белгилери» (3–4 катар);
• же согуш жылдарындагы тыл эмгеги тууралуу сүрөт/фото (булакты көрсөтүү менен).

---

Word'до 15 баракка так келтирүү боюнча кеңеш: текстти жогорудагы параметрлер менен тер. Эгер 13–14 барак чыкса, 13-барактагы практикалык сунуштарды кеңейт же ар бир главага бирден кыска цитата/эскерүү кош. Эгер 16дан ашып кетсе, колдонулган булактарды кыскартпай, тескерисинче текстти кыскарт — булактар тизмеси сөзсүз кала берет.

Керек болсо, кайсы класска жана кайсы предметке (тарыхпы же адабиятпы) экенин айт — текстти ошого ылайыктап, титулдук барак менен мазмунду так жазып берем.

Саламатсызбы! Сиз жазган тема боюнча 15 барактык реферат жогоруда даяр. Сиз теманы кайталадыңыз — тактайын деп жатам: эмнени кылышым керек?

1. ошол рефератты кайрадан толук жөнөтүү;
2. кыскартуу же узартуу;
3. белгилүү класс жана предметке (тарых/адабият) ылайыктап кайра жазуу.

Кайсынысы керек?

«Кыйын кезеңдеги турмуш» — 15 баракка толук даяр текст

Төмөнкү текстти Word'го көчүрүп, ошол эле параметрлерди кой: Times New Roman, 14 кегель, интервал 1,5, сол чет 3 см, оң чет 1,5 см, үстү жана асты 2 см, абзац башы 1,25 см, текст эки жакка тегизделген. Абзацтарды ортодо бош саптар менен бөлбө — ошондо текст 15 баракка туура батат.

---

1-барак. Титулдук барак

(Мектептин аталышы)

РЕФЕРАТ

Тема: «Кыйын кезеңдеги турмуш»

Аткаруучу: (аты-жөнү, классы) Текшерген: (мугалимдин аты-жөнү)

(Шаар — жыл)

2-барак. Мазмуну

Киришүү … 3 I глава. Кыйын кезең түшүнүгү жана анын белгилери … 4 1.1. Кыйын кезеңдин аныктамасы жана түрлөрү … 4 1.2. Кыйын кезеңде турмуштун негизги маселелери … 5 II глава. Кыргызстан тарыхындагы кыйын кезеңдер … 6 2.1. 1916-жылкы Үркүн … 6 2.2. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы тыл … 7 2.3. Согуштан кийинки кайра куруу … 9 2.4. Бүгүнкү күндүн сыноолору … 10 III глава. Адамдардын туруштук берүү жолдору … 11 3.1. Үй-бүлө жана ынтымак … 11 3.2. Эмгек, билим жана үмүт … 12 Корутунду … 13 Колдонулган булактар … 14 Тиркеме … 15

3-барак. Киришүү

Ар бир элдин тарыхында адамдардын жашоосун түп-тамырынан өзгөрткөн оор мезгилдер кездешет. Согуш, ачарчылык, эпидемия, табигый кырсык — мына ушулардын баары коомдун кадимки ыргагын бузат. Мындай учурда жөнөкөй нерселер — нан, жылуулук, тынчтык, ден соолук — эң чоң баалуулукка айланат. Кыйын кезең адамды гана эмес, бүтүндөй коомду сынайт: ким кайраттуу, ким ынтымактуу экенин дал ошол убакыт көрсөтөт.

Теманын актуалдуулугу күмөнсүз. Бүгүнкү күндө да адамзат ар кандай сыноолорго туш болуп жатат: пандемия, экономикалык кризистер, баанын өсүшү, климаттын өзгөрүшү. Биздин ата-бабаларыбыз мындан да оор кезеңдерди башынан өткөрүп, алардан тажрыйба жана сабак калтырышкан. Ошол тажрыйбаны билүү, түшүнүү жана кийинки муунга жеткирүү бүгүнкү күндүн талабы. Анткени тарыхты билбеген адам келечектеги сыноолорго даяр боло албайт.

Бул рефераттын максаты — кыйын кезеңдердеги адам турмушунун өзгөчөлүктөрүн изилдеп, адамдардын ошол шартта кандайча туруштук бергенин аныктоо.

Максатка жетүү үчүн төмөнкү милдеттер коюлду: биринчиден, «кыйын кезең» түшүнүгүнө аныктама берип, анын түрлөрүн атоо; экинчиден, Кыргызстан тарыхындагы кыйын кезеңдердин конкреттүү мисалдарын кароо; үчүнчүдөн, адамдардын туруштук берүү жолдорун аныктоо; төртүнчүдөн, бүгүнкү сыноолор менен тарыхый тажрыйбаны салыштырып, жалпы жыйынтык чыгаруу.

Изилдөөнүн объектиси — кыйын кезеңдеги коомдук турмуш, ал эми предмети — ошол шарттагы адамдын жүрүм-туруму, анын баалуулуктары жана көз караштары.

Изилдөө ыкмалары: тарыхый адабияттарды жана эскерүүлөрдү окуу, фактыларды салыштыруу, талдоо жана жалпылоо. Ошондой эле үй-бүлөлүк эскерүүлөр — чоң ата менен чоң эненин аңгемелери — булак катары колдонулду, анткени оозеки тарых көп учурда китепте жазылбаган нерселерди сактап калат.

Рефераттын структурасы: киришүү, үч глава, корутунду, колдонулган булактардын тизмеси жана тиркеме.

4-барак. I глава. Кыйын кезең түшүнүгү жана анын белгилери

1.1. Кыйын кезеңдин аныктамасы жана түрлөрү

Кыйын кезең — коомдун жашоосу кескин өзгөрүп, адаттагы шарттар бузулган мезгил. Бул түшүнүк субъективдүү да, объективдүү да болушу мүмкүн. Бир адам үчүн жакынын жоготуу же оор оору кыйын кезең болсо, бүтүндөй эл үчүн согуш, ачарчылык же табигый кырсык ошондой сыноо болуп саналат. Экөөнүн ортосунда жалпы белги бар: адаттагы жашоо бузулуп, адам өзүнүн күндөлүк жашоосун камсыз кылуу үчүн күрөшүүгө аргасыз болот.

Кыйын кезеңдерди шарттуу түрдө төмөнкүдөй бөлүүгө болот.

Биринчиден, согуш жана куралдуу жаңжал. Бул эң оор сыноо, анткени ал адам өмүрүнө түз коркунуч туудурат, үй-жайды кыйратат, үй-бүлөлөрдү бөлөт. Согуш жылдарында тынчтык турмуштун бардык жагдайлары — билим алуу, иштөө, үй-бүлө куруу — экинчи планга чегинет.

Экинчиден, ачарчылык жана жокчулук. Тамак-аш, кийим, турак жай жетишсиз болгон мезгил адамдын ден соолугун жана рухий абалын оорлоштурат. Ачарчылык балдарга өзгөчө оор таасир этет, анткени алардын организми өсүп келе жатат.

Үчүнчүдөн, эпидемия жана пандемия. Оорунун кеңири тарашы медициналык жардамдын жетишсиздиги менен коштолуп, коомдук турмушту токтотууга аргасыз кылат.

Төртүнчүдөн, табигый кырсыктар: жер титирөө, суу ташкыны, кургакчылык, катуу суук. Алар көп учурда күтүлбөгөн жерден келип, адамдын даярдыгын сынайт.

Бешинчиден, экономикалык жана саясий кризис: ишсиздик, баанын кескин өсүшү, коомдогу туруксуздук. Мындай кризис адам өмүрүнө түз коркунуч туудурбаса да, үй-бүлөлөрдүн жашоосун оорлоштурат.

Алтынчыдан, жеке адамдын оор кезеңи: жакынын жоготуу, оор оору, үй-бүлөнүн бузулушу. Бул да кыйын кезең, бирок анын чеги үй-бүлө же жеке адам менен чектелет.

Бул түрлөрдүн баары бири-бири менен тыгыз байланышта. Согуш ачарчылыкты жана ооруну алып келет, экономикалык кризис үй-бүлөлөрдүн бузулушуна түрткү берет, табигый кырсык экономикага оор сокку урат. Ошондуктан кыйын кезеңди ар кандай факторлордун айкалышы катары кароо туура.

5-барак. Уландысы

Кыйын кезеңдин дагы бир маанилүү белгиси — турмуштун баалуулуктарынын кайра бааланышы. Тынч жылдары көңүл бурбай калган нерселер: ден соолук, тынчтык, үй-бүлө, достук, жөнөкөй нан — эң кымбат баалуулукка айланат. Адам материалдык байлыктан көрүүнүн ордуна рухий жакындыкты, жардамды жана жылуу сөздү баалай баштайт. Бул — кыйын кезеңдин таң калыштуу, бирок чыныгы жактарынын бири.

Экинчи белги — коомдук тилектештиктин сыналышы. Кимдир бирөө өзүнүн гана кызыкчылыгын ойлосо, экинчиси жалпы ишке күчүн жумшайт. Тарых көрсөткөндөй, эл биримдикте болгондо гана кыйынчылыкты жеңе алган. Тескерисинче, ички кайчылаштык оор кезеңди дагы оорлоткон.

Үчүнчү белги — укундун (сабактын) калыптанышы. Кийинки муун ошол жылдардагы каталарды кайталабаш үчүн, ата-бабалардын тажрыйбасын үйрөнөт. Ошондуктан кыйын кезеңди эскерүү — жөн гана тарых эмес, ал келечек үчүн сабак.

1.2. Кыйын кезеңде турмуштун негизги маселелери

Кыйын кезеңде адамдын күндөлүк жашоосу бир нече негизги маселеге топтолот. Биринчиси — тамак-аш. Нандын баасы, азык-түлүктүн жетишсиздиги үй-бүлөнүн бюджетинин борборуна айланат. Адамдар азыкты үнөмдөп, кампага салып, бөлүшүүгө үйрөнүшөт.

Экинчи маселе — ден соолук. Дары-дармек кымбаттайт, ооруканага баруу кыйындайт, дарыгерлердин саны жетишсиз болот. Ошол шартта элдик медицина, үй шартындагы дарылоо жана өз ара кеңеш берүү кеңири тарайт.

Үчүнчү маселе — турак жай жана жылуулук. Отун, көмүр, электр энергиясы кескин кымбаттайт же жетишсиз болот. Үй-бүлөлөр бир бөлмөгө топтолуп, жылуулукту үнөмдөөгө аргасыз болушат.

Төртүнчү маселе — билим алуу. Мектептер жабылышы, балдардын окуудан кол үзүшү мүмкүн. Кыйын кезең көп учурда билим алууга эң оор шарт түзөт, бирок дал ошол учурда билимдин баасы өзгөчө жогору болот.

Бешинчи маселе — коопсуздук. Адам өзүнүн жана жакындарынын коопсуздугу үчүн тынчсызданат, белгисиздик коркунучу күчөйт.

Алтынчы маселе — психологиялык абал. Коркунуч, тынчсыздануу, үмүтсүздүк сезимдери күчөйт. Бирок ошол эле учурда адамдардын арасындагы байланыш бекемдейт: жардамдашуу, бөлүшүү, колдоо көрсөтүү кадимки нормага айланат. Бул — кыйын кезеңдин экинчи, жарык жактарынын бири.

6-барак. II глава. Кыргызстан тарыхындагы кыйын кезеңдер

2.1. 1916-жылкы Үркүн

1916-жыл кыргыз элинин тарыхында эң оор барактардын бири болуп калды. Ошол жылы падышалык бийлик жергиликтүү элди тылдык иштерге мобилизациялоо жөнүндө жарлык чыгарган. Биринчи дүйнөлүк согуш жүрүп жаткандыктан, империяга арзан жумушчу күч керек болгон. Бирок бул чечим жергиликтүү элдин каалоосуна каршы келип, катуу нааразычылыкты жараткан.

Жарлык жарыялангандан кийин кыргыз айылдарында көтөрүлүш башталган. Көтөрүлүш ар кайсы аймактарда ар кандай формада өткөн: кээ бир жерлерде куралдуу каршылык көрсөтүлсө, кээ бир жерлерде эл жөн гана качып кетүүнү туура көргөн. Көтөрүлүш катуу басылган: айылдар өрттөлүп, мал-мүлк таланып, көптөгөн адамдар жазаланган.

Ошол жылдын эң оор кесепети — элдин мекенин таштап кетүүгө аргасыз болушу. Жүз миңдеген адам Кытайга, Афганистанга жана башка коңшу аймактарга баш калкалоого жөнөгөн. Тарыхчылар бул окуяны «Үркүн» деп аташат. Жол өтө оор болгон: тоо ашуулары, суук, ачкачылык, оору. Көптөгөн адамдар жолдо каза болгон, балдар ата-энесинен, үй-бүлөлөр бөлүнүп калган.

Ошол жылдары кыргыз аялдарынын турмушу өзгөчө оор болгон. Алар балдарын көтөрүп, үй-бүлөнү алып жүрүүгө аргасыз болушкан. Бирок ошол эле учурда адамдар бири-бирине жардам берип, нанын бөлүшүп, алсыздарды колдогон. Эскерүүлөрдө ошол жылдардагы элдин чыдамкайлыгы өзгөчө белгиленет.

Үркүн кыргыз элинин эсинде оор жара катары калган. Бирок ал ошол мезгилдеги коомдун чыдамкайлыгын жана элдин биримдигин да көрсөтөт. Бүгүн биз бул окуяны эскерип, андан сабак алышыбыз керек.

7-барак. Уландысы

2.2. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы тыл (1941–1945)

1941-жылдын 22-июнунда башталган согуш бүтүндөй өлкөнүн турмушун өзгөрттү. Мобилизация башталып, жүз миңдеген эркектер фронтко кетти. Алардын ордун тылда аялдар, карыялар жана өспүрүмдөр ээледи. Бул — кыйын кезеңдин эң ачык көрүнүштөрүнүн бири: согуш адамдардын ролун кайра бөлүштүрүп, аялдарды өнөр жайга, талаага жана үй-бүлөнүн башчысынын ордуна койду.

Тылдагы турмуш эң оор болгон: күнүнө ондогон саат иштөө, азык-түлүктүн чектелүү болушу, жылуулуктун жетишсиздиги. Колхоздордо эгин айдап, мал багып, фронт үчүн азык-түлүк даярдашкан. Кыштын суугунда талаада иштеп, эртең менен кайра заводго барган аялдардын эмгеги өзгөчө оор болгон. Ошол эле учурда алар үйдө балдарын багып, карыяларга кам көрүшкөн.

Кыргызстан согуш жылдарында фронтко аскерлерди гана эмес, азык-түлүк, кийим, жыгач, металл да жөнөткөн. Республикага эвакуацияланган өнөр жай ишканалары жана адамдар көчүрүлүп келип, аларды жайгаштыруу жана иштетүү боюнча чоң иштер аткарылган. Бул келгендерге үй, тамак, жумуш берилген. Жергиликтүү эл өзү ачка болсо да, келгендер менен бөлүшкөн — бул тилектештиктин чыныгы үлгүсү.

Согуш жылдарындагы балдардын турмушу өзгөчө оор болду. Көптөгөн балдар мектепти таштап, үй-бүлөгө жардам берүүгө аргасыз болушту. Ачкачылык жана оор эмгек алардын ден соолугуна таасир этти. Бирок ошол эле балдар кийинки муунга эрдиктин жана эмгекчилдиктин үлгүсүн калтырышты.

8-барак. Уландысы

Согуш жылдарындагы адамдардын турмушу бир нече негизги белги менен мүнөздөлөт. Биринчиден, тынымсыз эмгек: эркектердин ордун ээлеген аялдар оор физикалык иштерди аткарышкан. Экинчиден, үнөмдүүлүк: ар бир килограмм нан, ар бир метр кездеме эсептелип, фронтко жөнөтүлгөн. Үчүнчүдөн, тилектештик: бири-бирине жардам берүү, бөлүшүү — күндөлүк норма болгон. Төртүнчүдөн, үмүт: жеңишке болгон ишеним адамдардын күчүн сактаган.

Бул жылдардын дагы бир өзгөчөлүгү — аялдардын коомдогу ордунун өзгөрүшү. Согушка чейин көптөгөн аялдар негизинен үй-бүлө жана жеңил эмгек менен алектенсе, согуш жылдары алар трактор айдап, комбайн башкарып, заводдо иштеп, бригада жетектешкен. Бул тажрыйба согуштан кийин да сакталып, аялдардын билим алууга жана коомдук жашоого активдүү катышуусуна жол ачкан.

Согуш бүткөндөн кийин өлкө алдында жаңы сыноо турду: урандыларды кайра куруу, экономиканы калыбына келтирүү, жетим балдарга кам көрүү. Бул да кыйын кезең болгон, бирок эл аны да жеңе алды.

2.3. Согуштан кийинки кайра куруу

Согуш аяктагандан кийин өлкө дээрлик бүт экономикасын кайра курууга аргасыз болду. Көптөгөн үй-бүлөлөр атасыз калды, балдар жетим болду. Ошол жылдары аялдардын коомдогу ролу кескин өстү: алар заводдо да, талаада да, үй-бүлөдө да негизги күч болушту.

Кайра куруу жылдарындагы турмуш да жеңил болгон эмес. Азык-түлүк карточка менен берилген, турак жай жетишсиз болгон, көптөгөн үй-бүлөлөр жалпы батирлерде жашашкан. Бирок акырындык менен мектептер, ооруканалар, үйлөр калыбына келтирилип, жаңы ишканалар курулду.

Ошол мезгилдин маанилүү жагдайы — билим алууга болгон умтулуу. Согуштан кийин көптөгөн жаштар мектепке жана окуу жайларына кайтып, билим алууга умтулушту. Анткени адамдар согуштун оор кесепеттерин көрүп, өлкөнү көтөрүү үчүн билим жана кесип керек экенин түшүнүшкөн.

Бул мезгил кыйынчылыктан чыгуунун дагы бир үлгүсү болуп саналат: эл биримдикте жана эмгекчил болсо, эң оор шарттан да чыга алат.

9-барак. Уландысы

2.4. Бүгүнкү күндүн сыноолору

Бүгүнкү күндө да адамзат кыйын кезеңдерге туш болууда. Алардын эң көрүнүктүүсү — 2020-жылы башталган пандемия. Оорунун тарашына байланыштуу мектептер жабылып, окуу онлайн форматка өттү, көптөгөн адамдар жумушун жоготту, үй-бүлөлөр карантинде отурууга аргасыз болду.

Пандемия мезгилинде адамдар жаңы шарттарга ылайыкташууга үйрөндү: онлайн окуу, аралыктан иштөө, интернет аркылуу баарлашуу. Бул — кыйын кезеңдин дагы бир сабагы: адам жаңы шартка ылайыкташа алат. Ошол эле учурда адамдар бири-бирине жардам берип, алсыздарды колдоп, медицина кызматкерлеринин эмгегин баалай баштады.

Бүгүнкү сыноолордун дагы бири — экономикалык кризистер жана баанын өсүшү. Бул үй-бүлөлөрдүн бюджетине оор таасир этет, бирок тарыхый тажрыйба көрсөткөндөй, үнөмдүүлүк, эмгек жана өз ара жардам бул кыйынчылыкты да жеңүүгө жардам берет.

Ошондой эле климаттын өзгөрүшү жана табигый кырсыктар келечекте дагы олуттуу сыноолорду алып келиши мүмкүн. Аларга даяр болуу үчүн билим, илим жана жоопкерчилик зарыл.

Бүгүнкү сыноолордун тарыхый сыноолордон айырмасы — алардын көлөмү жана ылдамдыгы. Интернет аркылуу маалымат заматта тарайт, ошондуктан туура эмес маалымат да тез тарап, коомдо тынчсызданууну күчөтүшү мүмкүн. Демек бүгүнкү муунга сын көз менен ойлонуу жана ишенимдүү булактарга таянуу өзгөчө маанилүү.

Ошентип, кыйын кезеңдер ар кандай формада болсо да, алардын негизги сынагы бирдей: адамдын чыдамкайлыгы, ынтымагы жана үмүтү.

10-барак. III глава. Адамдардын туруштук берүү жолдору

3.1. Үй-бүлө жана ынтымак

Кыйын кезеңде адамды куткарган негизги күч — үй-бүлө жана жакындар. Үй-бүлө мүчөлөрү бири-бирин колдоп, оор мезгилди чогуу өткөрүшөт. Тарыхый эскерүүлөрдө көп учурда мындай сүрөттөр кездешет: бир үй-бүлө нанын коңшусу менен бөлүшөт, ооруган адамга көмөк көрсөтөт, жетим балага кам көрөт.

Ынтымак — бул жөн гана сөз эмес, кыйын кезеңдеги аман калуунун практикалык жолу. Коомдо биримдик болбосо, кыйынчылыкты жеңүү кыйын. Тарыхта эл биримдикте болгон учурларда гана оор сыноолордон чыга алган. Тескерисинче, ички талаш-тартыш оор мезгилди дагы оорлоткон.

Үй-бүлөдө балдарга кам көрүү өзгөчө маанилүү болот, анткени алар кыйын кезеңдин кесепетин эң көп тартышат. Ошондуктан чоңдор балдардын окуусун, ден соолугун жана психологиялык абалын унутпашы керек. Кыйын кезеңде баланын үй-бүлөдө коопсуздук сезимине ээ болушу — анын келечектеги бүтүндүй инсанынын (психикасынын) негизи.

Үй-бүлөлүк эскерүүлөр да тарбиялык мааниге ээ. Чоң ата менен чоң эненин согуш, ачарчылык, эмгек жөнүндөгү аңгемелери кийинки муунга тарыхты гана эмес, баалуулуктарды да жеткирет. Ошол аңгемелер аркылуу бала нандын баасын, тынчтыктын баасын жана эмгектин баасын түшүнөт.

11-барак. Уландысы

3.2. Эмгек, билим жана үмүт

Кыйын кезеңден чыгуунун экинчи маанилүү жолу — эмгек. Тарых көрсөткөндөй, эмгекчил адамдар кыйынчылыкты тезирээк жеңишкен: жаңы кесип үйрөнүшкөн, кошумча киреше табышкан, үй-бүлөнү баккан. Эмгек адамдын рухий абалына да оң таасир этет, анткени ал адамга пайдалуу экенин жана көзөмөлдөй ала турган нерсеси бар экенин сездирет.

Билим да өзгөчө роль ойнойт. Кыйын кезеңде билимдүү адам тезирээк ылайыкташат: жаңы шартта иштей алат, ден соолугуна кам көрөт, туура чечим кабыл алат. Ошондуктан окууну токтотпоо — кыйын кезеңге туруштук берүүнүн маанилүү бөлүгү. Согуш жылдарында мектептер кыйынчылык менен иштесе да, алардын жабылып калбашы — элдин келечекке болгон ишениминин белгиси.

Үчүнчү күч — үмүт. Үмүтсүздүк адамды алсыратат, ал эми үмүт ага күч берет. Согуш жылдарындагы адамдар жеңишке ишенип, ошол ишеним менен кыйынчылыкты жеңишкен. Бүгүн да оор мезгилде үмүтүн жоготпоо, алдыга умтулуу маанилүү.

Ошондой эле маданият жана эскерүү кыйын кезеңден чыгууга жардам берет: ыр, күү, китеп, эскерүү адамдын ички дүйнөсүн бекемдейт. Кыскасы, кыйын кезеңге туруштук берүү — бул үй-бүлө, эмгек, билим жана үмүттүн айкалышы.

12-барак. Корутунду

Кыйын кезең — ар бир элдин жана ар бир адамдын тарыхында кездешүүчү сыноо. Ал адамдын гана эмес, бүтүндөй коомдун чыныгы жүзүн ачат: ким жардам берет, ким алсыз болот, ким ынтымакташат.

Рефераттын жүрүшүндө төмөнкүдөй жыйынтыктарга келдим.

Биринчиден, кыйын кезең деп коомдун жашоосу кескин өзгөрүп, адаттагы шарттар бузулган мезгилди айтабыз. Анын түрлөрү ар кандай: согуш, ачарчылык, эпидемия, экономикалык кризис, табигый кырсык жана жеке адамдын оор кезеңи. Бул түрлөр бири-бири менен байланышта болот.

Экинчиден, 1916-жылкы Үркүн жана Улуу Ата Мекендик согуш жылдары кыргыз элинин тарыхындагы эң оор сыноолор болгон. Ошол жылдардагы адамдардын турмушу ачкачылык, оор эмгек жана жоготуу менен коштолгон.

Үчүнчүдөн, кыйын кезеңде адамдарды куткарган негизги күчтөр — үй-бүлө, ынтымак, эмгек, билим жана үмүт. Бул баалуулуктар тарыхый сыноолордо гана эмес, бүгүнкү күндө да маанисин жоготкон жок.

Төртүнчүдөн, бүгүнкү сыноолор — пандемия, экономикалык кризис, климаттын өзгөрүшү — тарыхый тажрыйбага таянууну талап кылат. Жаңы шартка ылайыкташуу жөндөмү да кыйын кезеңдин маанилүү сабагы.

Кыйын кезеңди унутуу эмес, андан сабак алуу керек. Тарыхый тажрыйба көрсөткөндөй, кыйынчылыкты жеңүүнүн негизги жолу — биримдик, эмгек жана үмүт. Ошондуктан кыйын кезең жөнүндөгү эскерүүлөр — бул келечек муун үчүн баа жеткис сабак.

13-барак. Практикалык сунуштар

Бүгүнкү күндө кыйын кезеңге даяр болуу үчүн төмөнкүлөрдү сунуштоого болот. Биринчиден, үй-бүлө жана жакындар менен байланышты чыңдоо: оор мезгилде дал ошол байланыш эң ишенимдүү таяныч болот. Экинчиден, билим алууну жана жаңы кесип үйрөнүүнү токтотпоо — бул адамдын эмгек рыногундагы ордун сактайт. Үчүнчүдөн, үнөмдүүлүккө жана жөнөкөй жашоого көнүү: ашыкча чыгымдан баш тартуу кыйын кезеңде үй-бүлөнү коргойт. Төртүнчүдөн, өз ара жардам жана ынтымак салтын сактоо — бул коомдун бекемдигинин негизи. Бешинчиден, тарыхый эскерүүлөрдү үйрөнүү жана кийинки муунга өткөрүү.

Ошондой эле ден соолукка кам көрүү, туура тамактануу жана физикалык активдүүлүк кыйын кезеңде адамдын туруштук берүү жөндөмүн жогорулатат. Ал эми маалыматты сын көз менен кабыл алуу — туура эмес маалыматтан жана ашыкча тынчсыздануудан коргойт.

14-барак. Колдонулган булактар

1. Кыргызстан тарыхы боюнча мектеп окуу китеби (өз классыңдын китебин так жазып кой).
2. «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы.
3. Кыргыз Республикасынын тарыхы боюнча окуу куралы.
4. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы кыргызстандыктардын эскерүүлөр жыйнагы.
5. Үй-бүлөлүк эскерүүлөр: чоң ата-чоң энелердин аңгемелери (оозеки булак).
6. Ишенимдүү интернет булактар (аталышын жана шилтемесин так жазып кой).

15-барак. Тиркеме

Бул жерге бир таблица же бир сүрөт кой.

1-таблица. Кыйын кезеңдердин түрлөрү жана алардын белгилери

Кыйын кезеңдин түрү	Негизги белгилери	Тарыхый мисал
Согуш	Кыйроо, жоготуу, үй-бүлөнүн бөлүнүшү	1941–1945-жж.
Ачарчылык	Азык-түлүктүн жетишсиздиги, оору	1916-жылкы Үркүн
Эпидемия	Оорунун тарашы, карантин	2020-жылкы пандемия
Экономикалык кризис	Ишсиздик, баанын өсүшү	Бүгүнкү мезгил

Же бул жерге согуш жылдарындагы тыл эмгеги тууралуу сүрөт/фото коюп, астына булагын жаз.

---

Текст даяр. Эгер Word'до 15 барактан аз чыкса — 13-барактагы практикалык сунуштарды кеңейт; эгер көп чыкса — II главадагы 2.3-бөлүмдү кыскарт, бирок колдонулган булактардын тизмесин кыскартпа.

Кайсы класска жазганыңды айтсаң, титулдук барак менен мазмунду тактап, текстти ошол класстын деңгээлине ылайыктайм.

«Кыйын кезеңдеги турмуш» — кыргыз адабияты боюнча реферат (15 барак А4)

Жогорудагы тарыхый рефераттын ордуна бул вариант толугу менен кыргыз адабиятына негизделген: тема көркөм чыгармалар аркылуу ачылат. Word'до параметрлер: Times New Roman, 14 кегель, интервал 1,5, сол чет 3 см, оң 1,5 см, үстү-асты 2 см, абзац башы 1,25 см, эки жакка тегиздөө.

---

1-барак. Титулдук барак

(Мектептин аталышы) РЕФЕРАТ Тема: «Кыйын кезеңдеги турмуш» (Кыргыз адабияты боюнча) Аткаруучу: (аты-жөнү, классы) Текшерген: (мугалимдин аты-жөнү) (Шаар, жыл)

2-барак. Мазмуну

Киришүү … 3 I глава. Кыйын кезең — кыргыз адабиятынын туруктуу темасы … 4 1.1. «Кыйын кезең» түшүнүгү жана адабияттагы чагылышы … 4 1.2. Теманын тарыхый негиздери … 5 II глава. Согуш жылдарындагы турмуш … 6 2.1. Ч. Айтматовдун «Эрте келген турналар» повести … 6 2.2. «Жамийла» — тылдагы аялдын турмушу … 8 2.3. «Бетме-бет» — адамдын тандоосу … 9 III глава. Тарыхый кыйын кезеңдер … 10 3.1. К. Баялиновдун «Ажар» романы … 10 3.2. Т. Касымбековдун «Сынган кылыч» романы … 11 IV глава. Кыйын кезең поэзияда … 12 V глава. Көркөм каражаттар жана эстетикалык талдоо … 13 Корутунду … 13 Колдонулган булактар … 14 Тиркеме … 15

3-барак. Киришүү

Кыргыз адабиятынын тарыхында «кыйын кезең» темасы өзгөчө орунду ээлейт. Бул кокустук эмес: кыргыз эли Үркүндү, согушту, жокчулукту, оор социалдык өзгөрүүлөрдү башынан өткөргөн. Жазуучулар бул кезеңдерди жөн гана баяндабастан, адамдын ички дүйнөсүн, тагдырын, моралдык тандоосун көркөм изилдешкен. Ошондуктан кыйын кезеңдеги турмуш — кыргыз адабиятында көркөм изилдөөнүн предмети.

Теманын актуалдуулугу. Бүгүн да адамзат ар кандай сыноолорго туш болууда. Адабият бул сыноолорго кандайча туруштук берилерин көрсөтүп, окурманга адеп-ахлактык багыт берет. Классикалык чыгармалар — бул кыйын кезеңдеги адам жөнүндөгү көркөм «окуу китеби».

Максаты: кыргыз адабиятындагы кыйын кезең темасынын көркөм чечилишин, баатырлардын мүнөзүн жана автордук позицияны талдоо.

Милдеттер:

1. «Кыйын кезең» түшүнүгүн адабият илиминин өңүтүнөн аныктоо;
2. Согуш жылдарын чагылдырган чыгармаларды талдоо;
3. Тарыхый кыйын кезеңди чагылдырган романдарды кароо;
4. Поэзиядагы кыйын кезең образын белгилөө;
5. Көркөм каражаттарды жана автордук позицияны аныктоо.

Объектиси: кыйын кезең темасындагы кыргыз көркөм чыгармалары. Предмети: аталган чыгармалардагы адам тагдыры, конфликт жана көркөм чечим.

Ыкмалары: адабий анализ, салыштыруу, текстти бүтүн кароо, жалпылоо.

4-барак. I глава. Кыйын кезең — кыргыз адабиятынын туруктуу темасы

1.1. «Кыйын кезең» түшүнүгү жана адабияттагы чагылышы

Адабиятта кыйын кезең — бул жөн гана тарыхый фон эмес, көркөм конфликттин булагы. Коомдук кырдаал кескин өзгөргөндө адамдын моралдык тандоосу да кескинделет: ким жардам берет, ким качып кетет, ким өзүн гана ойлойт. Ошол тандоо — чыгарманын көркөм өзөгү.

Кыйын кезең адабиятта төмөнкүдөй көрүнүштөр аркылуу берилет:

• Жоготуу — атасыздык, жетимдик, жакынынан ажыроо;
• Оор эмгек — балдардын жана аялдардын оор иши, эркектердин ордун ээлөө;
• Ачкачылык — нан, тамак-аш маселесинин символдук мааниси;
• Тандоо — качуу же туруштук берүү, өзү үчүн же эл үчүн жашоо;
• Эс-тутум — өткөндү унутпоо, тарыхты сактоо.

Кыргыз адабиятында бул теманын өзгөчөлүгү — адамдын ички дүйнөсүнө терең кирүү. Ч. Айтматов кыйын кезеңди сүрөттөөдө баланын көзү менен көрсөтүүнү артык көрөт: дүйнөнү чоң кишинин эмес, өспүрүмдүн сезими аркылуу берүү трагедияны күчөтөт.

1.2. Теманын тарыхый негиздери

Кыргыз адабиятындагы кыйын кезең темасынын үч негизги булагы бар:

1. 1916-жылкы Үркүн — элдин мекенин таштап кетиши, ачарчылык, жоготуу;
2. Улуу Ата Мекендик согуш (1941–1945) — фронт жана тыл, балдардын жана аялдардын оор эмгеги;
3. Тарыхый-социалдык катаклизмдер — хандыктардын кулашы, коомдук түзүлүштүн өзгөрүшү, жокчулук.

Бул үч булак адабиятта ар кандай жанрларда чагылды: роман (тарыхый), повесть (согуш темасы), поэма жана ыр (лирикалык баян).

5-барак. Уландысы

Адабият тарыхый окуяны жөн гана кайталабайт — ал адам аркылуу көрсөтөт. Ошондуктан кыйын кезең жөнүндөгү чыгармада эки катмар бар:

• Тарыхый катмар — окуя кайсы мезгилде жана кандай шартта өтөт;
• Моралдык катмар — баатыр ошол шартта эмне кылат жана эмне үчүн ошентет.

Бул эки катмардын айкалышы чыгарманын көркөм деңгээлин аныктайт. Эгер жазуучу тарыхты гана баяндаса, чыгарма публицистикага айланат; эгер адамды гана көрсөтсө, тарыхый негизден ажырайт. Чыныгы чыгармада экөө тең бар.

Адабий анализдин планы (ар бир чыгармага колдонсо болот):

1. Чыгарманын аталышы, автору, жазылган мезгили;
2. Темасы жана идеясы (автор эмнени айткысы келген);
3. Негизги конфликт (кандай карама-каршылык бар);
4. Баатырлардын мүнөзү жана алардын тандоосу;
5. Көркөм каражаттар (пейзаж, деталь, портрет, диалог);
6. Автордук позиция жана окурманга калтырган ой.

Ушул план боюнча кийинки главаларда талдоо жүргүзүлөт.

6-барак. II глава. Согуш жылдарындагы турмуш

2.1. Ч. Айтматовдун «Эрте келген турналар» повести

«Эрте келген турналар» — кыйын кезең темасындагы эң күчтүү чыгармалардын бири. Окуя согуш жылдарындагы кыргыз айылында өтөт. Он төрт жаштагы Султанмураттын атасы фронтто, ал эми үй-бүлөнүн бүтүндөй оор жумушу өспүрүмдүн мойнуна түшөт. Балдар чоң кишилердин ишин — эгин ташуу, ат айдап иштөө — аткарууга аргасыз болушат.

Повесттин көркөм күчү төмөнкүдөй чечимдерде:

• Баланын көзү менен көрүү. Согуштун трагедиясы фронттогу сүрөттөр менен эмес, айылдагы күндөлүк турмуш аркылуу берилет: нандын кымбаттыгы, аттын алсыздыгы, адамдардын чарчоосу;
• «Эрте келген турналар» символу. Турналар — үмүттүн жана жаздын белгиси, бирок алар «эрте» келет: бүтүп калган балалыкка окшоп;
• Жоопкерчиликтин өсүшү. Султанмурат балалыктан чоңдукка бир жаз ичинде эле өтөт. Бул — согуштун баланын жан дүйнөсүнө тийгизген таасиринин көркөм анализи;
• Оор сыноо жана жоготуу. Повесттин аягы трагедиялуу — оор эмгек жана жоготуу менен коштолот. Айтматов кыйын кезеңдин баасын адам өмүрү жана балалык менен өлчөйт.

7-барак. Уландысы

Повестте акыйкаттык жана адамдык проблемасы да көтөрүлөт. Ачкачылык, коркунуч жана бийликтин катаалдыгы шартында адам өзүнүн адамдык сапатын сактай алабы? Айтматов бул суроого оптимисттик жооп берет: баатырлар — өспүрүмдөр — картайган акылмандыкты, чыдамкайлыкты көрсөтүшөт. Ошону менен автор кыйын кезеңдин адамды талкалаган гана эмес, болгон күч экенин көрсөтөт.

Ушул повестти окуп, төмөнкү тыянакка келебиз: согуш жылдарындагы турмуштун эң чоң трагедиясы — статистикалык жоготуу эмес, балалыктан ажыроо. Ошол эле учурда эң чоң байлык — ынтымак жана адамдык.

Повестти талдоодо мугалим көбүнчө мындай суроолорду берет:

• Султанмураттын мүнөзүндө кайсы сапаттар өзгөрөт?
• Турналардын образы эмнени билдирет?
• Автор эмне үчүн окуяны баланын көзү менен берет?

Бул суроолорго жооп берүү үчүн тексттен тиешелүү үзүндүлөрдү таап, далил катары келтирүү керек.

2.2. «Жамийла» — тылдагы аялдын турмушу

«Жамийла» повестинде согуш жылдарындагы тыл турмушу аялдын тагдыры аркылуу берилет. Жамийланын күйөөсү фронтто, ал эми айылдагы бардык оор жумуш аялдарга жүктөлөт: эгин ташуу, талаа иши, үй-тиричилик. Айтматов аялдын оор эмгезин суук каада-салттын жана айылдык айыптоонун кыспагы менен катар көрсөтөт.

Бул повестте назарды тарткан нерсе — эркиндик жана сүйүү темасынын кыйын кезең шартында ачылышы. Жамийла өз тагдырын өзү чечүүгө умтулат, бул айыл үчүн күтүлбөгөн жорук болуп калат. Ошентип, кыйын кезең аялдын коомдогу орду жөнүндөгү маселени да көтөрөт.

8-барак. Уландысы

2.3. «Бетме-бет» — адамдын тандоосу

«Бетме-бет» повестинде согуштан качып кеткен адам жана анын жубайы турмуштун эң оор тандоосунун алдында калат. Исмаил согуштан качып, тоодо жашынып жашайт, ал эми Зейнеп анын жашыруун турмушуна катышууга аргасыз болот.

Бул чыгарма кыйын кезең темасын башкача буруштан ачат: согуш адамды сырттан гана эмес, ичинен да сынайт. Эрдик жана коркоктук, жоопкерчилик жана өзүн актоо — баатырлар ушул карама-каршылыктардын ортосунда турат. Автор моралдык сотту күнүмдүк турмуштун деталдары аркылуу берет: жашыруундук, коркунуч, үй-бүлөнүн тынчсыздануусу.

Ошентип, согуш жөнүндөгү чыгармалардын үчилтиги былай бөлүнөт:

• «Эрте келген турналар» — кыйын кезеңдин балага тийгизген таасири;
• «Жамийла» — тылдагы аялдын эмгеги жана эркиндиги;
• «Бетме-бет» — кыйын кезеңдеги моралдык тандоо.

Үчөө тең Айтматовдун негизги идеясын бышыктайт: кыйын кезең адамдын чыныгы жүзүн ачат.

9-барак. III глава. Тарыхый кыйын кезеңдер

3.1. К. Баялиновдун «Ажар» романы

«Ажар» романы 1916-жылкы Үркүн мезгилиндеги элдин турмушун чагылдырат. Романда элдин мекенин таштап кетиши, жолдогу оор сыноолор, үй-бүлөлөрдүн бөлүнүшү көркөм сүрөттөлөт. Ажардын тагдыры аркылуу автор бүтүндөй муундун трагедиясын көрсөтөт.

Романдын көркөм өзгөчөлүктөрү:

• Элдик турмуштун кеңири картинасы — каада-салт, үрп-адат, үй-тиричилик;
• Аялдын тагдыры — кыйын кезеңде аял эң оор жүктү көтөрөт;
• Трагедия менен үмүттүн айкалышы — оор баяндамага карабастан, чыгармада жашоого болгон үмүт сакталат.

Роман окурманга Үркүндү жөн гана окуя катары эмес, жеке адамдын оору катары сездирет. Бул — тарыхый чындыкты көркөм жалпылоонун үлгүсү.

3.2. Т. Касымбековдун «Сынган кылыч» романы

Бул романда кыйын кезең коомдук түзүлүштүн кулашы аркылуу берилет: хандык бийлик, согуштар, ич ара карама-каршылыктар, карапайым элдин оор турмушу. Касымбеков тарыхый окуяны романдык кеңири планда, көп баатырлар аркылуу ачат.

Романдагы кыйын кезеңдин негизги белгилери:

• бийликтин адилетсиздиги жана элдин ага каршы турушу;
• согуштун карапайым адамдын тагдырына тийгизген таасири;
• элдин биримдигинин зарылдыгы.

Ошентип, тарыхый роман да Айтматовдун повесттери менен бирдей идеяга алып келет: эл биримдикте болсо гана кыйынчылыкты жеңе алат.

10-барак. Уландысы

Тарыхый чыгармаларды согуш темасындагы чыгармалар менен салыштырсак, жалпы закон чыгат:

Белги	Согуш темасы	Тарыхый тема
Башат	1941–1945	1916, хандык доор
Баатыр	өспүрүм, аял	жеке адам жана эл
Конфликт	ачкачылык, оор эмгек	бийлик жана адилеттик
Идея	балалыктан ажыроо	элдин биримдиги

Бул салыштыруу рефераттын тиркемесинде таблица түрүндө берилет.

Ошондой эле Т. Сыдыкбековдун «Тоо балдары» романын эске салсак болот: анда коомдук кайра куруу жылдарындагы оор турмуш, элдин күнүмдүк кыйынчылыгы көркөм сүрөттөлөт. Бул чыгарма кыйын кезеңдин дагы бир кырын — социалдык өзгөрүүнүн карапайым адамга тийгизген таасирин ачат.

11-барак. IV глава. Кыйын кезең поэзияда

Согуш жылдарындагы кыргыз поэзиясы кыйын кезеңди лирикалык планда чагылдырат. Бул жанрда тарыхый окуя эмес, сезим биринчи орунга чыгат.

• Аалы Токомбаев согуш жылдарында жараланган жүрөк, жоготуу жана мекен темасындагы ырларды жазган. Анын лирикасында кайгы менен үмүт катар жүрөт;
• Алыкул Осмонов өзүнүн «Балалык» поэмасында жетимдикти, ачкачылыкты жана оор турмушту биографиялык чындык катары берет. Бул — кыйын кезеңдин балдар тагдырындагы чагылышы;
• Жусуп Турусбеков согушта курман болгон, анын ырлары согуш муунунун үмүтүн жана кайгысын сактап калган.

Поэзиядагы кыйын кезеңдин негизги образдары: жол (көчүү, ажыроо), нан (жашоо жана ачкачылык), күтүү (фронттон кабар күтүү), эне (коомдук кайгынын символу).

Поэзия менен прозанын айырмасы: проза окуяны баяндайт, поэзия сезимди берет. Ошондуктан кыйын кезеңди толук түшүнүү үчүн экөөнү тең окуу керек.

12-барак. V глава. Көркөм каражаттар жана эстетикалык талдоо

Кыйын кезең темасындагы чыгармаларда төмөнкү көркөм каражаттар көп колдонулат:

• Деталь — бир кичине нерсе бүт трагедияны ачат (мисалы, нандын сыныгы, аттын алсыздыгы, жыртык кийим);
• Символ — турналар, жол, суу, тоо. Символ окуяга тереңдик берет;
• Пейзаж — жаратылыштын сүрөтү адамдын ички абалын күчөтөт;
• Портрет — баатырдын сырткы көрүнүшү аркылуу ички абалы берилет;
• Ички монолог — баатырдын ойлорун түз көрсөтүү;
• Контраст — тынч турмуш менен согуштун, балалык менен чоңдуктун карама-каршылыгы.

Автордук позиция. Айтматов, Баялинов, Касымбеков кыйын кезеңди сүрөттөөдө адамды жакташат: алар элди, аялды, баланы коргойт. Ошондуктан бул чыгармалар пессимисттик эмес — алар трагедия аркылуу үмүттү бекемдейт.

13-барак. Корутунду

Кыргыз адабиятындагы кыйын кезең темасы — элдин тарыхый тагдыры менен көркөм ой жүгүртүүнүн айкалышы. Рефераттын жүрүшүндө төмөнкүдөй жыйынтыктарга келдим:

1. Кыйын кезең адабиятта жөн гана тарыхый фон эмес, көркөм конфликттин булагы катары берилет;
2. Ч. Айтматов согуш жылдарындагы турмушту баланын, аялдын жана моралдык тандоонун алкагында ачат;
3. К. Баялинов менен Т. Касымбеков тарыхый кыйын кезеңди элдин тагдыры аркылуу көрсөтүшөт;
4. Поэзия кыйын кезеңдин сезимдик катмарын, ал эми проза окуялык катмарын берет;
5. Бардык чыгармаларды бириктирген идея — ынтымак, адамдык жана үмүт.

Кыйын кезеңди унутпоо — бул келечекке сабак. Кыргыз адабияты ушул сабакты көркөм тил менен кийинки муунга өткөрүп берет.

14-барак. Колдонулган булактар

1. Айтматов Ч. «Эрте келген турналар» (повесть).
2. Айтматов Ч. «Жамийла» (повесть).
3. Айтматов Ч. «Бетме-бет» (повесть).
4. Баялинов К. «Ажар» (роман).
5. Касымбеков Т. «Сынган кылыч» (роман).
6. Сыдыкбеков Т. «Тоо балдары» (роман).
7. Осмонов А. «Балалык» (поэма), тандалма ырлар.
8. Токомбаев А. Согуш жылдарындагы ырлар жыйнагы.
9. Кыргыз адабияты боюнча мектеп окуу китеби (өз классыңдын китебин так жазып кой).
10. Кыргыз адабиятынын тарыхы боюнча окуу куралы.

15-барак. Тиркеме

Таблица: «Кыйын кезең темасындагы чыгармалар»

Чыгарма	Автор	Кезең	Негизги идея
«Эрте келген турналар»	Ч. Айтматов	1941–1945	Балалыктан ажыроо
«Жамийла»	Ч. Айтматов	согуш жылдары	Аялдын эмгеги жана эркиндиги
«Бетме-бет»	Ч. Айтматов	согуш жылдары	Моралдык тандоо
«Ажар»	К. Баялинов	1916	Элдин трагедиясы
«Сынган кылыч»	Т. Касымбеков	хандык доор	Биримдиктин зарылдыгы

---

Кантип иштейт (принцип). Кыйын кезең темасындагы каалаган чыгарманы бир схема боюнча талдай аласың: мезгил → баатыр → конфликт → тандоо → идея → көркөм каражат. Мисалы, «Эрте келген турналар»: мезгил — согуш; баатыр — Султанмурат; конфликт — балалык менен оор жумуштун карама-каршылыгы; тандоо — чоңдукка өсүү; идея — кыйын кезең адамдын чыныгы жүзүн ачат; каражат — турналар символу. Ушул схема менен башка чыгарманы да өз алдынча талдап, мугалимдин суроолоруна далилдүү жооп бере аласың.

Кайсы класс экенин жазсаң, титулдук барак менен мазмунду так сандар менен толуктап, текстти ошол класстын деңгээлине ылайыктайм.