Сверь числа и знаки с фото.
Шардар 33. ДӀайеша. Схьайазйе предложенеш хӀокху рогӀалехь: дийцаран, хаттаран, айдаран.
— Имий, беркаттий хьайца долуш беана хуьлда хьо! Дебаш хуьлда хьо! Дадина кхаъ бу иза! Деба бу иза! Буй хьо Деба?
... Тайна куц а, хаза амалш а йолуш, нисбелла Ӏахар бара иза. ТӀера кетар йара хьуна шурул-кӀайн, луьста, хьийзина кӀинж йолуш.
Дийнахь цкъа-шозза кех араховьцура ас и уьстагӀий, цаьрга хӀаваэхь садаӀийта, бай тӀера буц йайита. Ткъа Дебас хӀун дора? Цу минотехь, шен ненах схьакъаьстий, суна тӀебогӀура-кх!
— Ванах, Деба, хьайн ненаца хӀунда ца ловзу хьо? Бало, цуьнца бажа гӀо, кӀеззиг марзо а, йовхо а эца цунах! Ца лаьа хьуна? Деца иштта дукхайеза хьуна?..
«Ванах, хӀара зуда ма дика адам хилла! Ма къинхетаме, комаьрша йу хӀара сан Ӏахарца! Ма гӀиллакхе хилла хӀара!» — аьлча санна, йара цуьнан кеп. (С. З.)
Коротко: здесь нужно разложить предложения по цели высказывания:
- дийцаран — повествовательные, что-то сообщают;
- хаттаран — вопросительные;
- айдаран — побудительные: просьба, совет, приказ, пожелание.
Дийцаран (повествовательные)
- Дадина кхаъ бу иза!
- Деба бу иза!
- Тайна куц а, хаза амалш а йолуш, нисбелла Ӏахар бара иза.
- ТӀера кетар йара хьуна шурул-кӀайн, луьста, хьийзина кӀинж йолуш.
- Дийнахь цкъа-шозза кех араховьцура ас и уьстагӀий, цаьрга хӀаваэхь садаӀийта, бай тӀера буц йайита.
- Цу минотехь, шен ненах схьакъаьстий, суна тӀебогӀура-кх!
- «Ванах, хӀара зуда ма дика адам хилла!»
- «Ма къинхетаме, комаьрша йу хӀара сан Ӏахарца!»
- «Ма гӀиллакхе хилла хӀара!» — аьлча санна, йара цуьнан кеп.
Хаттаран (вопросительные)
- Буй хьо Деба?
- Ткъа Дебас хӀун дора?
- Ванах, Деба, хьайн ненаца хӀунда ца ловзу хьо?
- Ца лаьа хьуна?
- Деца иштта дукхайеза хьуна?..
Айдаран (побудительные)
- Имий, беркаттий хьайца долуш беана хуьлда хьо!
- Дебаш хуьлда хьо!
- Бало, цуьнца бажа гӀо, кӀеззиг марзо а, йовхо а эца цунах!
Как понять принцип. Смотри не только на знак в конце. Восклицательный знак может стоять и в повествовательном предложении: «Дадина кхаъ бу иза!» — это сообщение, значит, дийцаран. В вопросах есть вопрос по смыслу и вопросительный знак: «хӀун дора?», «хӀунда ца ловзу?», «ца лаьа?». В айдаран есть побуждение к действию или пожелание: формы «гӀо», «эца», «хуьлда». Поэтому «Ма къинхетаме...» — не айдаран: здесь «ма» усиливает восклицание, а не запрещает действие.