1. Киришүү Мышык — дүйнөдөгү эң кеңири тараган үй жаныбарларынын бири. Бүгүнкү күндө Жер шарында 600 миллиондон ашык үй мышыгы бар, ал эми расмий катталган тукумдарынын саны 70ке…
1. Киришүү Мышык — дүйнөдөгү эң кеңири тараган үй жаныбарларынын бири. Бүгүнкү күндө Жер шарында 600 миллиондон ашык үй мышыгы бар, ал эми расмий катталган тукумдарынын саны 70ке жакындайт. Мышык адам менен бирге миңдеген жылдан бери жашап келет, бирок ошого карабастан өзүнүн жапайы табиятын толук жоготкон эмес. Бул докладда мышыктын кайдан келгендиги, түзүлүшү, адаттары жана адамга пайдасы жөнүндө сөз болот. 2. Мышыктын келип чыгышы Илимий изилдөөлөр көрсөткөндөй, үй мышыгынын теги Африка жана Жакынкы Чыгышта жашаган жапайы мышыктарга барып такалат. Адамдар мышыкты атайын колго үйрөткөн эмес: алар дан сакталган кампаларга чогулган чычкандарды кармоо үчүн адамдардын жанына өздөрү келип калган. Бул «кызматташтык» эки тарапка тең пайдалуу болгон. Биздин эрага чейинки 7500-жылга таандык Кипр аралындагы казууларда адам менен бирге көмүлгөн мышыктын скелети табылган. Байыркы Египетте мышык ыйык жаныбар деп эсептелинип, ага арналган кудайы да болгон. 3. Тышкы түзүлүшү Мышыктын денеси ийкемдүү жана жеңил. Скелетинде 230га жакын сөөк бар (адамда 206). Омурткалары өтө ийкемдүү болгондуктан, мышык денесин дээрлик 180 градуска бура алат жана кууш жерлерден оңой өтөт. Алдыңкы буттарында беш, арткыларында төрт манжасы бар, тырмактары ичкери кирип, учуна чыга тургандай түзүлгөн. Куйругу тең салмактуулукту сактоого жардам берет. Мышыктын жүнү тукумуна жараша кыска, узун же такыр жок болушу мүмкүн. 4. Сезүү органдары Мышыктын эң күчтүү сезими — угуу жана көрүү. Ал караңгыда жарыкты адамга караганда алты-сегиз эсе жакшы көрөт, көзүнүн кареги жарырка жараша чоңоюн же кичиреет. Кулагы 60–70 миң герцке чейинки үндү уга ала ал, ал эми адам 20 миң герцтен ашпайт. Ошондуктан мышык чышкандын кыбыр экенин алыстан сезет. Мурутундагы узун кылдар (вибриссалар) — жол издөөгө, буюмдардын аралыгын жана багытын аныктоого жардам берген сезүү органы. Мышыгын мурдунун изи да бармак изиндей эле ар бир мышыкта өзүнчө болот. 5. Жүрүм-туруму жана адаттары Мышык күнүнө 12–16 саат уктайт, көп учурда жарым уйкуда болот — бул ага коркунуч туулганда дароо ойгонууга мүмкүндүк берет. Кызыктуу нерсе: чоң мышыктор бири-бири менен «муу» деп сүйлөшпөйт, бул үндү адатта баласына жана адамга кайрылганда гана чыгарат. Демек, мышык биз менен сүйлөшүүгө аракет кылат. Ырылдоо — 25–50 герц жыштыктагы үн; айрым изилдөөлөр анын сөөктүн айыгышына жардам берерин белгилешет. Тамактанууда мышык милдеттүү түрдө эт жеши керек, анткени анын организми таурин деген затты өзү синтездей албайт. Көп адамдар мышыкка сүт берет, бирок чоң мышыктар сүттөгү лактозаны сиңирбейт, андыктан сүт ага зыяндуу болушу мүмкүн. 6. Мышыктын тукумдары Дүйнөдө 70ке жакын тукум катталган. Алар түсү, жүнүнүн узундугу жана мүнөзү менен айырмаланат. Британ кыска жүн тукуму тынч, оокаттуу жана жумшак жүню менен белгилүү. Сиам мышыктары активдүү, сүйлөөчү жана адамга берилген. Мейн-кун — эң чоң үй мышыгы, айрымдары 12 килограммга чейин жетет. Сфинкс тукуму такыр жүнсүз, ошондуктан ал жылуу жерди жактырат. 7. Мышыктын адамга пайдасы Мышык — жөн гана үйдүн кооздугу эмес. Ал чышкан-кемирүүчүлөрдү кармап, үй-чарбага пайда келтирет. Ошондой эле мышык үйдө жылуу маанай тартуулап, стрессти азайтат. Изилдөөлөргө ылайык, мышыкты сылап, анын ырылдаган үнун угуу кан басымын төмөндөтүп, адамдын тынчтануусуна жардам берет. Үйдө мышыктай жаныбар болгон бала жоопкерчиликке жана камкордукка үйрөнөт. 8. Кызыктуу фактылар Мышык 30дан ашык ар кандай үн чыгара алат. Кыска аралыкта 48 км/саат ылдамдыкка чейин чуркайт. Бийиктиктен кулаганда денесин түзөт жана буттарына түшүүгө аракет кылат. Мышыктар куйругунун абалы менен манайын билдирет: куйругу тик турса — жакшы маанай, шыйпаңдап турса — коркуп же тынчсызданып турат. 9. Жыйынтык Мышык — адам менен миңдеген жылдык тарыхы бар, акылы жана мүнөзү менен өзгөчөлөнгөн жаныбар. Ал бизге пайда гана келтирбестен, күнүмдүк турмушубузду жылуулук менен толуктайт. Мышыкты таанып-билүү ага туура мамиле жасоого жана жоопкерчиликтүү болууга үйрөтөт. Андыктан мышыкты «үйдүн кооздугу» деп эле эмес, адамдын чыныгы досу деп айтууга толук негиз бар. бул доклад боло алабы
Кыска жооп
Ооба, бул доклад боло алат — темасы ачылган, түзүлүшү туура (киришүү → негизги бөлүк → жыйынтык), фактылар келтирилген. Бирок аны «даяр» деп тапшырардан мурун үч нерсени оңдоо керек: булактар, тил каталары жана көлөмү (9 бөлүм оозеки доклад үчүн ашыкча узун).
Докладдын түзүлүшү боюнча текшерүү
| Талап | Бул текстте барбы? |
|---|---|
| Киришүүдө тема жана максат | Бар, бирок «докладдын максаты» деп ачык жазылса жакшы болмок |
| Негизги бөлүк логикалык иретте | Бар: келип чыгышы → түзүлүшү → сезүү органдары → жүрүм-туруму → тукумдары → пайдасы |
| Жыйынтыкта корутунду | Бар, жакшы жазылган |
| Булактардын тизмеси | Жок — бул эң чоң кемчилик |
| Илимий стиль жана так сандар | Бар, бирок айрым сандарды текшерүү керек |
Оңдоону талап кылган жерлер
- Тил каталары:
- «чоң мышыктор» → «чоң мышыктар»
- «жумшак жүню» → «жумшак жүнү»
- «эсептелинип» → «эсептелип»
- «көзүнүн кареги жарырка жараша» → «жарыкка жараша»
- Сандарды тактоо: «230га жакын сөөк» деген маалымат булактары боюнча 244кө чейин айтылат — «230–245» деп жазсаң так болот. «60–70 миң герц» да «64 миң герцке чейин» деп такталса жакшы.
- Булактар: аягына 2–3 булак кош (китеп, илимий макала же энциклопедия). Докладда «изилдөөлөр көрсөткөндөй» деген сөздөр булаксыз калбашы керек.
- Көлөмү: текст болжол менен 700 сөз — бул 5–6 мүнөт сүйлөө. Эгер регламент 3–4 мүнөт болсо, «Кызыктуу фактылар» бөлүмүн негизги бөлүккө кошуп, сезүү органдары бөлүмүн кыскарт.
Принцип: жакшы доклад эмне менен айырмаланат
Доклад — бул үч суроого жооп: эмне жөнүндө? (киришүү), эмнеге ушундай? (негизги бөлүк, далилдер менен), эмне үчүн маанилүү? (жыйынтык). Сенин текстinde бул үч суроого тең жооп бар, ошондуктан негизи бекем. Ал эми баа көбүнчө формалдуу талаптардан — булак, слайд, регламент — түшөт.
Текшерүү (өзүң текшерип көр)
- Тема боюнча 5 суроо жаз → текстде аларга жооп барбы?
- Ар бир сандын жанына булагын белгиле → белгиленбегени шек туудурат.
- Текстти үн чыгарып оку → канча мүнөт кетти?
- Ар бир бөлүмгө бир слайд же сүрөт ойлон → оозеки доклад көрсөтмөлүү болот.
Обсуждение
4 сообщенияДоклад ушундай болуп түзүлөт ко ошондо план кана акырында колдонулган адабияттар дегени бар
Ооба, туура түшүндүң: дэптериңдеги эки тизме — эки башка нерсе.
- «Доклад кантти жазылат» — бул иштин баскычтары (ирети): тема тандоо → материал топтоо → план түзүү → жазуу → адабияттар. Бул тизмелер беттеги орун эмес, жумуштун кадамы.
- «Докладдын түзүлүшү» — бул даяр документтин беттеринин ирети: 10% / 80% / 10%.
Даяр докладдын беттеринин ирети
- Титул баракча
- План (же «Мазмуну») — өзүнчө бетте, бөлүмдөр жана баракчалардын номурлары менен
- Киришүү — болжол менен 10%
- Негизги бөлүк — 80%
- Жыйынтык — 10%
- Колдонулган адабияттар — эң аягында, жыйынтыктан кийин
Демек планың титулдан кийин турат, ал эми адабияттар — чын эле эң аягында. Мугалим «план киришүүдөн кийин» десе — ошону аткар, бирок көпчүлүк талап боюнча план титулдан кийинки бет.
Мышык докладың үчүн пландын үлгүсү
План
1. Киришүү .................................. 3
2. Мышыктын келип чыгышы ..................... 3
3. Тышкы түзүлүшү ............................ 4
4. Сезүү органдары ........................... 4
5. Жүрүм-туруму жана адаттары ................ 5
6. Мышыктын тукумдары ........................ 5
7. Мышыктын адамга пайдасы ................... 6
8. Кызыктуу фактылар ......................... 6
9. Жыйынтык .................................. 7
Колдонулган адабияттар ....................... 8
Бул жерде 1-бөлүм — киришүү, 2–8 — негизги бөлүк, 9 — жыйынтык. Ошондо пайыздар да чыгат: киришүү менен жыйынтык кыска, ортосу толук.
Адабияттарды кантип жазуу
Ар бир булак өзүнчө номер менен, мындай иретте:
- Автордун фамилиясы, аты. Китептин аталышы. — Бишкек: Басма, 2020. — 120 б.
- Интернет булак: сайттын аталышы, шилтеме, кайрылган күнү.
Үлгү катары: Жаныбарлар дүйнөсү энциклопедиясы, мектеп биология китебинин тиешелүү бөлүмү, бир-эки ишенимдүү интернет булак. Сен чын эле колдонгон булактарыңды жаз — ойдон чыгарба.
Текшерүү
Пландагы ар бир пункттун аталышы докладдын ичиндеги бөлүмдүн аталышы менен сөзмө-сөз дал келиши керек. Барагыңды жазып бүткөндөн кийин гана баракчалардын номурларын кош — ошондо план туура болот.
Жазып бер суранам докладты
МЫШЫК — АДАМДЫН ЭҢ ЖАКЫН ҮЙ ЖАНЫБАРЫ
(Титул баракча: мектептин аты, «Доклад» деп жазылат, темасы, аткарган окуучунун аты-жөнү жана классы, текшерген мугалим, шаар жана жылы)
План
- Киришүү
- Мышыктын келип чыгышы
- Тышкы түзүлүшү
- Сезүү органдары
- Жүрүм-туруму жана адаттары
- Мышыктын тукумдары
- Мышыктын адамга пайдасы
- Кызыктуу фактылар
- Жыйынтык Колдонулган адабияттар
1. Киришүү
Мышык — дүйнөдөгү эң кеңири тараган үй жаныбарларынын бири. Бүгүнкү күндө Жер шарында 600 миллиондон ашык үй мышыгы бар, ал эми расмий катталган тукумдарынын саны 70ке жакын. Мышык адам менен миңдеген жылдан бери жашап келет, бирок ошого карабастан өзүнүн жапайы табиятын толук жоготкон эмес. Бул докладдын максаты — мышыктын кайдан келгендигин, түзүлүшүн, адаттарын жана адамга тийгизген пайдасын карап чыгуу.
2. Мышыктын келип чыгышы
Илимий изилдөөлөр көрсөткөндөй, үй мышыгынын теги Африка жана Жакынкы Чыгышта жашаган жапайы мышыктарга барып такалат. Адамдар мышыкты атайын колго үйрөткөн эмес: алар дан сакталган кампаларга чогулган чычкандарды кармоо үчүн адамдардын жанына өздөрү келип калган. Бул «кызматташтык» эки тарапка тең пайдалуу болгон. Биздин эрага чейинки 7500-жылга таандык Кипр аралындагы казууларда адам менен бирге көмүлгөн мышыктын скелети табылган. Байыркы Египетте мышык ыйык жаныбар деп эсептелип, ага арналган кудайы да болгон.
3. Тышкы түзүлүшү
Мышыктын денеси ийкемдүү жана жеңил. Скелетинде 230–245 сөөк бар (адамда 206). Омурткалары өтө ийкемдүү болгондуктан, мышык денесин дээрлик 180 градуска бура алат жана кууш жерлерден оңой өтөт. Алдыңкы буттарында беш, арткыларында төрт манжасы бар; тырмактары ичкери кирип, керек учурда учуна чыга тургандай түзүлгөн. Куйругу тең салмактуулукту сактоого жардам берет. Мышыктын жүнү тукумуна жараша кыска, узун же такыр жок болушу мүмкүн.
4. Сезүү органдары
Мышыктын эң күчтүү сезими — угуу жана көрүү. Ал караңгыда жарыкты адамга караганда алты-сегиз эсе жакшы көрөт, көзүнүн кареги жарыкка жараша чоңоюп же кичиреет. Кулагы 60–65 миң герцке чейинки үндү уга алат, ал эми адам 20 миң герцтен ашпайт. Ошондуктан мышык чычкандын кыбыр экенин алыстан сезет. Мурутундагы узун кылдар (вибриссалар) — жол издөөгө, буюмдардын аралыгын жана багытын аныктоого жардам берүүчү сезүү органы. Мышыктын мурдунун изи да бармак изиндей эле ар бир мышыкта өзүнчө болот.
5. Жүрүм-туруму жана адаттары
Мышык күнүнө 12–16 саат уктайт, көп учурда жарым уйкуда болот — бул ага коркунуч туулганда дароо ойгонууга мүмкүндүк берет. Кызыктуу нерсе: чоң мышыктар бири-бири менен «муу» деп сүйлөшпөйт, бул үндү адатта баласына жана адамга кайрылганда гана чыгарат. Демек, мышык биз менен сүйлөшүүгө аракет кылат. Ырылдоо — 25–50 герц жыштыктагы үн; айрым изилдөөлөр анын сөөктүн айыгышына жардам берерин белгилешет. Тамактанууда мышык милдеттүү түрдө эт жеши керек, анткени анын организми таурин деген затты өзү синтездей албайт. Көп адамдар мышыкка сүт берет, бирок чоң мышыктар сүттөгү лактозаны сиңирбейт, андыктан сүт ага зыяндуу болушу мүмкүн.
6. Мышыктын тукумдары
Дүйнөдө 70ке жакын тукум катталган. Алар түсү, жүнүнүн узундугу жана мүнөзү менен айырмаланат. Британ кыска жүн тукуму тынч, оокаттуу жана жумшак жүнү менен белгилүү. Сиам мышыктары активдүү, «сүйлөөчү» жана адамга берилген. Мейн-кун — эң чоң үй мышыгы, айрымдары 12 килограммга чейин жетет. Сфинкс тукуму такыр жүнсүз, ошондуктан ал жылуу жерди жактырат.
7. Мышыктын адамга пайдасы
Мышык — жөн гана үйдүн кооздугу эмес. Ал чычкан-кемирүүчүлөрдү кармап, үй-чарбага пайда келтирет. Ошондой эле мышык үйдө жылуу маанай тартуулап, стрессти азайтат. Изилдөөлөргө ылайык, мышыкты сылап, анын ырылдаган үнүн угуу кан басымын төмөндөтүп, адамдын тынчтануусуна жардам берет. Үйдө мышыктай жаныбар болгон бала жоопкерчиликке жана камкордукка үйрөнөт.
8. Кызыктуу фактылар
Мышык 30дан ашык ар кандай үн чыгара алат. Кыска аралыкта 48 км/саат ылдамдыкка чейин чуркайт. Бийиктиктен кулаганда денесин түзөт жана буттарына түшүүгө аракет кылат. Мышыктар куйругунун абалы менен маанайын билдирет: куйругу тик турса — жакшы маанай, шыйпаңдап турса — коркуп же тынчсызданып турат.
9. Жыйынтык
Мышык — адам менен миңдеген жылдык тарыхы бар, акылы жана мүнөзү менен өзгөчөлөнгөн жаныбар. Ал бизге пайда гана келтирбестен, күнүмдүк турмушубузду жылуулук менен толуктайт. Мышыкты таанып-билүү ага туура мамиле жасоого жана жоопкерчиликтүү болууга үйрөтөт. Андыктан мышыкты «үйдүн кооздугу» деп эле эмес, адамдын чыныгы досу деп айтууга толук негиз бар.
Колдонулган адабияттар
- Биология: орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби. — Бишкек, (басма жана жыл). — (тийиштүү бөлүмдүн барактары).
- Жаныбарлар дүйнөсү: энциклопедия. — (шаар): (басма), (жыл). — (беттери).
- (Интернет булактын аталышы). — Шилтеме: (URL). — Кайрылган күнү: (күн.ай.жыл).
Бул үч пункт — үлгү. Биринчи эки пунктка сен чын эле колдонгон китепти (аты, басмасы, жылы, барактары) жаз, үчүнчүсүнө — ачкан сайтыңдын дарегин жана кайрылган күнүңдү. Ойдон чыгарылган булак мугалим тарабынан байкалат жана баага терс таасир этет.
Эмне өзгөрдү (салыштырып көр)
- Тил каталары оңдолду: «мышыктор» → мышыктар, «жүню» → жүнү, «эсептелинип» → эсептелип, «кареги жарырка жараша» → жарыкка жараша, «сүйлөөчү» → кавычкага алынды.
- Сандар такталды: сөөк 230–245, угуу 60–65 миң герц.
- Киришүүгө докладдын максаты кошулду, план жана адабияттар кошулду.
Эгер мугалимдин талабы боюнча көлөмү 2 барактан ашпашы керек болсо, айт — 8-бөлүмдү кыскартып, 3 жана 4-бөлүмдөрдү бириктирип берем.
