( география) мыгы жок мечит кайсыл олкодо жайгашкан

Кыска жооп: «мыксыз мечиттер» Кыргызстандан тышкары Казакстанда, Индонезияда, ошондой эле айрым булактарда Малайзия менен Түркияда кездешет.

Эң белгилүүлөрү:

• Казакстан — Жаркент мечити (Жетысу облусу). 1887–1892-жылдары курулган, архитектору — кытай устасы Хон Пик. Жыгачы мыксыз, «кууштуруп» бириктирүү ыкмасы менен бекитилген. Азыр музей.
• Индонезия — Демак Улуу мечити (Ява аралы). XV кылымда тик жыгачтан салынган, мык ордуна жыгач казыктар жана атайын оюктар колдонулган.
• Малайзия — Кампунг Клинг мечити (Малакка). Айрым булактар аны да мыксыз курулган деп көрсөтөт.
• Түркия — Кара деңиз боюндагы жыгач мечиттер (мисалы, Кастамонудагы Махмут-бей мечити). «Гечме» деп аталган жыгач каркас ыкмасы колдонулган.

Принципти түшүнүү: жыгач мык менен эмес, бир бөлүгүн экинчисине оюп киргизүү (кууштуруу, каршы тиш) жана жыгач казык аркылуу бекитилет. Ошондуктан курулуш ийилүүгө баш ийип, жер титирөөгө туруктуу болот.

Эскертүү: «мыксыз» деген көбүнчө элдик баяндоо жана устачылык салты; ар бир мечит үчүн бул так илимий текшерүү менен далилденген деп айтуу кыйын. Эгер окуу китебинде белгилүү бир тизме берилсе, ошол тизмени жазсаң — салыштырып текшерип берем.

Кыска жооп: жыгачты мыксыз бириктирүүнүн негизги жолу — бир деталга оюк (паз) жасап, экинчисин ошого так киргизип, анан жыгач казык же шайба менен кысып бекитүү. Мында кармап турган күч — сүрүлүү, кысылуу жана өзүн-өзү кулпулоо.

Негизги ыкмалар:

1. Үңкү-тиш (паз-шип). Бир деталга тиш, экинчисине дал ошол өлчөмдөгү оюк жасалат. Тиш оюкка кынап кириши керек — бош болсо кармабайт, өтө бек болсо жыгач жарылат.
2. «Куш куйругу» (каршы тиш). Тиштер трапеция формасында карама-каршы кесилет. Тартылганда өзү бекемделет — куту, эшик алкак курууда колдонулат.
3. Жыгач казык (нагель). Казыкты тешип киргизип, учун шайба (клин) менен чапса, ал ичинен ажырап кысат. Бул эң байыркы «мыксыз мык».
4. Дегелек казыкчалар (дюбель). Эки деталга тең тешик тешип, ортосуна кургак жыгач таякча киргизилет.
5. Керилип кирүү (шымшуу). Деталды нымдуураак кесип киргизсе, кургаганда жыгач кичиреет да, өзү кысылып калат.
6. Байлоо. Кайыш, аркан, бамбук менен сырттан бекем байлоо — Индонезиядагы Демак мечитинде ушундай колдонулган.

Иштөөдө эске ала турган эрежелер:

• Так белгилөө — биринчи иш. Сызгыч, бурчтук, шаблон колдон.
• Жыгач буласынын багыты: тиш була боюнча кесилсе бекем, туурасынан кесилсе алсыз.
• Кургак жыгач керек, болбосо кургаганда жарака кетет.
• Оюкту ичке стамескадан баштап, акырын кеңейт.
• Бириктирүү алдында кургак сынап көр (пробный сборка).

Практика: кичинекей куту жасап көр — бурчтарын «куш куйругу» менен, капталын дегелек казыкча менен бириктир. Желим колдонбосоң да, туура кынап жасалган бириктирүү кармайт.

Текшерүү: бирикме кыймылдабай, бирок деталдар жарылбай турушу керек. Ашкере кысып киргизсең — жыгач жарылат; бош болсо — «оюнчак» болуп калат.