Бактерия Жана вирус РЕФЕРАТ

Кыскача жооп

«Бактериялар жана вирустар» темасына рефераттын даяр негизи: план, ар бир пункт боюнча негизги ойлор жана салыштыруу таблицасы. Ушул тезистерди кеңейтип жазып, толук текст алууга болот.

Рефераттын планы

1. Киришүү: бактериялар жана вирустар – тирүүлүктүн эки башка деңгээли.
2. Бактериялар: түзүлүшү, формалары, азыктануусу, көбөйүүсү.
3. Вирустар: түзүлүшү, жашоо цикли, бактериофагдар.
4. Бактериялар менен вирустарды салыштыруу.
5. Мааниси жана илдеттер; алдын алуу.
6. Корутунду.
7. Адабияттардын тизмеси.

2. Бактериялар

• Прокариоттор: калыптанган өзөгү жок, тукум куучулук материалы – шакек сымал ДНК (нуклеоид) жана майда плазмиддер; рибосомалары 70S.
• Клетка кабыкчасы муреинден (пептидогликан) турат, көп учурда капсула, жгутиктер жана түкчөлөр болот.
• Өлчөмү адатта 0,5–5 мкм.
• Формалары: коккилер (тоголок), бациллалар (таякча), вибриондор (ийилген), спириллалар жана спирохеталар (спираль).
• Азыктануусу: автотрофтор (фото- жана хемосинтез) жана гетеротрофтор (сапротрофтор, мителер, симбионттор).
• Көбөйүүсү: клетканын экиге бөлүнүшү; генетикалык материалдын алмашуусу – конъюгация. Ыңгайсыз шартта спора пайда кылат.
• Мааниси: азотту фиксациялоо (түймөк бактериялары), сүт кычкылдык жана спирт ачытуусу, агынды сууларды тазалоо, биотехнология (инсулин алуу), ошондой эле илдет козгоочулар (кургак учук, холера, чума).

3. Вирустар

• Клетка эмес форма: нуклеин кислотасы (же ДНК, же РНК – экөө тең эмес) белок капсидинин ичинде; татаал вирустарда кошумча липид катмары жана гликопротеиндери бар.
• Өлчөмү 20–300 нм – бактериялардан ондогон эсе кичине.
• Зат алмашуусу, рибосомалары, өсүүсү жок – клеткадан тышкары вирус активдүү эмес, ал генетикалык деңгээлдеги милдеттүү ички клеткалык мите.
• Жашоо цикли: клеткага жабышуу → кирүү → клетканы вирустук белокторду жана нуклеин кислотасынын көчүрмөлөрүн синтездөөгө «мажбурлоо» → жыйноо → чыгуу (көбүнчө клетканы бузуу менен). Орточо фагдар кожоюндун геномуна кирип, муундан муунга берилиши мүмкүн.
• Тарыхый маалымат: тамеки мозаика вирусын Д. И. Ивановский (1892) ачкан; бактериофагдарды Ф. Туорт жана Ф. д’Эрелль ачкан.
• Мисалдар: грипп, кызылча, гепатит, полиомиелит, ВИЧ (ретровирус, Т-лимфоциттерди жабыркатат).

4. Салыштыруу

Белгиси	Бактериялар	Вирустар
Түзүлүшү	клетка, цитоплазма жана рибосомалар бар	клетка жок: нуклеин кислотасы + капсид
Өзөгү	жок (прокариот)	жок (клетка эмес)
Зат алмашуусу	бар	жок
Көбөйүүсү	клетканын бөлүнүшү	тек кожоюн клетканын ичинде
Өлчөмү	0,5–5 мкм	20–300 нм
Дарылоо	антибиотиктер	каршы вирустук дарылар, эмдөө (антибиотиктер таасир этпейт)

5. Мааниси жана алдын алуу

Бактериялар азот жана көмүртек айлануусунун негизи, биотехнологиянын «жумушчулары», бирок инфекциянын булагы да болот. Вирустар ОРВИ, грипп, кызылча, ВИЧ сыяктуу ооруларды козгойт. Алдын алуу чаралары: эмдөө, гигиена, тамак-аш коопсуздугу, антибиотиктерди туура пайдалануу.

6. Корутунду (үлгү)

Демек, бактериялар – тирүү клеткалуу организмдер, ал эми вирустар – клетка эмес форма жана кожоюн клеткасынын ичинде гана «жанданган» түзүлүш. Ошондуктан аларды дарылоо ыкмалары да, табияттагы ролу да ар башка.

Принцип

Ар кандай салыштырма реферат бирдиктүү критерийлерге таянат: адегенде белгилерди жазасың (түзүлүшү, өзөгү, зат алмашуусу, көбөйүүсү, өлчөмү, дарылоо), анан аларды эки объект боюнча толтурасың. Ошондо текст эки өзүнчө бөлүккө ажырабайт, корутунду өзү чыгат.

Текшерүү: киришүүдө максат барбы; салыштыруу бирдей критерийлер боюнчабы; корутундуда жыйынтык барбы, эле кайталоо эмеспи; булактар көрсөтүлдүбү. Көлөмү жана таризи мугалимдин талабына ылайыкталат.

Толук текст (реферат катары даяр)

Төмөнкү текстти дээрлик өзгөртүүсүз көчүрүп, өз сөзүң менен айрым жерлерин жумшартып жазууга болот. Бөлүм аттары планга дал келет.

---

КИРИШҮҮ

Бактериялар жана вирустар — Жер бетинде эң көп таралган, эң байыркы жана эң кичине организмдер. Алар көзгө көрүнбөйт, бирок топуракта, сууда, абада, тамак-ашта жана адамдын денесинде жашайт. Топурактын 1 граммында жүздөгөн миллионго чейин бактерия болушу мүмкүн, ал эми адамдын денесиндеги бактериялардын саны анын өз клеткаларынын санынан да көп.

Көпчүлүк адамдар «бактерия» жана «вирус» дегенди бир нерсе деп ойлойт, анткени экөө тең оору козгойт. Бирок алардын түзүлүшү, жашоо жолу жана аларга каршы күрөшүү ыкмалары түп-тамырынан башка. Ошондуктан аларды салыштырып үйрөнүү биология илиминин маанилүү бөлүгү болуп саналат.

Рефераттын максаты: бактериялар менен вирустардын түзүлүшүн, жашоо ишмердүүлүгүн жана табият менен адам жашоосундагы ордун салыштыруу.

Милдеттер:

1. Бактерия клеткасынын түзүлүшүн жана көбөйүүсүн мүнөздөө.
2. Вирустардын түзүлүшүн жана алардын клеткада гана көбөйүшүн түшүндүрүү.
3. Эки топту бирдиктүү критерийлер боюнча салыштыруу.
4. Алардын маанисин жана оорулардын алдын алуу жолдорун аныктоо.

---

1-БӨЛҮМ. БАКТЕРИЯЛАР

1.1. Жалпы мүнөздөмө. Бактериялар — прокариоттор, башкача айтканда калыптанган өзөгү жок бир клеткалуу организмдер. Алар 3,5 миллиард жыл мурун пайда болгон — Жердеги эң байыркы тирүү организмдер. Бактерия клеткасынын өлчөмү адатта 0,5–5 мкм, кээ бир түрлөрү 10–20 мкмге чейин жетет.

1.2. Клетканын түзүлүшү. Бактерия клеткасынын негизги бөлүктөрү:

• Клетка кабыкчасы (муреин) — формасын сактап, сырткы чөйрөдөн коргойт. Кээ бир түрлөрүндө кошумча былжыр капсула болот, ал коргоону күчөтөт.
• Цитоплазмалык мембрана — заттардын кирип-чыгышын жөнгө салат.
• Цитоплазма — анда бардык ферменттик реакциялар жүрөт.
• Нуклеоид — шакек сымал ДНК, тукум куучулук материалдын негизги бөлүгү. Ага кошумча майда плазмиддер болушу мүмкүн.
• Рибосомалар (70S) — белок синтездейт.
• Жгутиктер жана түкчөлөр — кыймылдоо жана бетке жабышуу үчүн.

Бактерияда митохондрия, хлоропласт, эндоплазмалык тор сыяктуу мембраналуу органоиддер жок — бул алардын өсүмдүк жана жаныбар клеткаларынан негизги айырмасы.

1.3. Формалары. Тышкы көрүнүшү боюнча бактериялар төмөнкүдөй бөлүнөт:

• коккилер — тоголок (шарик);
• бациллалар — таякча сымал;
• вибриондор — үтүр сымал ийилген;
• спириллалар жана спирохеталар — спираль формасында.

Коккилер чынжырча болуп тизилсе — стрептококк, жүзүм боосу сыяктуу болсо — стафилококк деп аталат.

1.4. Азыктануусу жана энергия алуусу. Бактериялар азыктануу ыкмасы боюнча эки чоң топко бөлүнөт:

• автотрофтор — органикалык заттарды өзү синтездейт. Алардын ичинде фотосинтездүүлөр (цианобактериялар) жана хемосинтездүүлөр (күкүрт, темир, азот бактериялары) бар.
• гетеротрофтор — даяр органикалык заттарды пайдаланат. Алар сапротрофтор (чириген калдыктар менен азыктанат), паразиттер (тирүү организмдин эсебинен жашайт) жана симбионттор (башка организм менен өз ара пайдалуу жашайт) болуп бөлүнөт.

Кычкылтекке болгон мамилеси боюнча аэробдук (кычкылтек менен) жана анаэробдук (кычкылтексиз) бактериялар бар. Анаэробдук бактериялар үчүн кычкылтек уу болуп эсептелет.

1.5. Көбөйүүсү. Бактериялар негизинен экиге бөлүнүү жолу менен көбөйөт: клетка чоңоюп, ДНКсын көчүрүп, эки бирдей кыз клеткага ажырайт. Ыңгайлуу шартта бул процесс 20–30 мүнөттө бүтүшү мүмкүн — ошондуктан бактериялардын саны тез өсөт.

Тукум куучулук материалдын алмашуусу конъюгация аркылуу да жүрөт: эки бактерия плазмид бөлүкчөлөрү менен алмашат. Бул антибиотикке туруктуулуктун таралышынын негизги жолу.

Ыңгайсыз шартта (кургакчылык, ысык, суук) бактерия спора пайда кылат: клетка суусун жоготуп, калың кабык менен капталып, зат алмашуусун дээрлик токтотот. Спора ондогон жылдарга сакталып, шарт жакшырганда кайра тирилет.

1.6. Табияттагы жана адам жашоосундагы мааниси.

• Айлануу: бактериялар органикалык калдыктарды ажыратып, топуракты керектүү заттар менен байытат.
• Азот фиксациялоо: түймөк бактериялары (боб өсүмдүктөрүнүн тамырындагы) атмосфералык азотту өсүмдүккө сиңимдүү формага айландырат.
• Ачытуу: сүт кычкылдык бактериялар — айран, катык, кефир, кымыз, быштак; спирт ачытуусу — нан бышыруу жана ичимдик өндүрүү.
• Өнөр жай жана биотехнология: инсулин, витаминдер, ферменттер, антибиотиктер алуу; агынды сууларды тазалоо.
• Оорулар: кургак учук, холера, чума, дизентерия, тонзиллит козгогон патогендик түрлөр.

1.7. Бактериялык ооруларга каршы күрөш. Аларга антибиотиктер таасир этет. Бирок антибиотикти туура эмес, бүтпөгөн курс менен ичүү туруктуулукту пайда кылат — ошондуктан дарыны врачтын көрсөтмөсү боюнча гана ичүү керек. Вакцинация, тазалык жана тамак-ашты туура сактоо да негизги чаралар.

---

2-БӨЛҮМ. ВИРУСТАР

2.1. Ачылыш тарыхы. 1892-жылы орус окумуштуусу Д. И. Ивановский тамеки жалбырагынын мозаика оорусун изилдеп, аны бактериялар да кармабаган, өтө кичине «козгогуч» пайда кыларын аныктаган. Кийин бул түзүлүштөр «вирус» (латынча virus — уу) деп аталган. 1915–1917-жылдары Ф. Туорт жана Ф. д’Эрелль бактерияларды жок кылган вирустарды — бактериофагдарды ачкан.

2.2. Түзүлүшү. Вирус клетка эмес. Анын курамы эки гана бөлүктөн турат:

• нуклеин кислотасы — ДНК же РНК (экөө тең эмес, бирөө гана);
• капсид — бул кислотаны каптаган белок кабыкча.

Татаал вирустарда кошумча липид катмары жана гликопротеиндик «ийнелер» болот — алар клеткага жабышууга жардам берет. Вируста цитоплазма, рибосома, ферменттик система жок, ошондуктан ал өз алдынча азыктана албайт жана өспөйт.

2.3. Өлчөмү жана формасы. Вирустар 20–300 нм өлчөмүндө — бактериялардан ондогон эсе кичине. Аларды жарык микроскоп менен көрүү мүмкүн эмес, электрондук микроскоп керек. Формасы боюнча таякча сымал (тамеки мозаика вирусы), көп кырдуу (икосаэдр — көпчүлүк вирустар), татаал (фагдар) жана спираль формалары кездешет.

2.4. Жашоо цикли. Вирус милдеттүү түрдө клетканын ичинде гана көбөйөт. Процесс мындай этаптардан турат:

1. Жабышуу — вирус кожоюн клетканын бетиндеги «рецепторго» дал келет (ачкыч менен кулпу сыяктуу). Ошондуктан ар бир вирус белгилүү бир клетканы гана жабыркатат.
2. Кирүү — вирус клеткага кирет же нуклеин кислотасын гана киргизет.
3. Кайра куруу — вирустун геному клетканы өзүнүн белокторун синтездөөнү токтотуп, вирустук белок жана нуклеин кислотасын көчүрүүгө мажбурлайт.
4. Жыйноо — жаңы вирустук бөлүкчөлөр чогулат.
5. Чыгуу — клетка бузулат (лизис) жана жаңы вирустар сыртка чыгып, башка клеткаларды жабыркатат.

Орточо (умеренный) фагдар башка жолду тандайт: алардын ДНКсы кожоюндун хромосомасына кирип, аны менен бирге муундан муунга берилип кетиши мүмкүн.

2.5. Классификациясы. Вирустар нуклеин кислотасынын түрү боюнча ДНК-вирустар (герпес, чечек, гепатит B) жана РНК-вирустар (грипп, кызылча, полиомиелит, ВИЧ, коронавирустар) болуп бөлүнөт. Өзгөчө топ — ретровирустар (ВИЧ): алар РНКдан ДНК синтездеп, аны клетканын геномуна киргизет.

2.6. Вирустук оорулар. Вирустар ОРВИ, грипп, кызылча, кызамык, суу чечек, гепатит, полиомиелит, кутурма, ВИЧ/СПИД сыяктуу ооруларды козгойт. ВИЧ организмдин коргонуу системасынын негизги клеткаларын — Т-лимфоциттерди — жабыркатат, ошондуктан дене ар кандай инфекцияга каршы тура албай калат.

2.7. Вирустардын пайдалуу жактары. Вирустар зыян гана келтирбейт:

• бактериофагдар бактерияларды жок кылат, аларды медицинада колдонуу изилденүүдө;
• вирустар генетикалык инженерияда генди клеткага жеткирүүчү «транспорт» катары колдонулат;
• вакциналар ушул эле вирустардын начарлатылган формасынан жасалат.

---

3-БӨЛҮМ. САЛЫШТЫРУУ

Белгиси	Бактериялар	Вирустар
Тирүүлүк формасы	бир клеткалуу организм (прокариот)	клетка эмес форма
Негизги түзүлүшү	цитоплазма, мембрана, нуклеоид, рибосома	нуклеин кислотасы + капсид
Өзөгү	жок	жок (клетка эмес)
Рибосома	бар (70S)	жок
Зат алмашуусу	бар	жок
Өз алдынча көбөйүү	бар (экиге бөлүнүү)	жок, тек кожоюн клеткада
Өлчөмү	0,5–5 мкм	20–300 нм
Тукум куучулук материалы	ДНК	ДНК же РНК
Дарылоо	антибиотиктер	каршы вирустук дарылар, эмдөө
Табияттагы ролу	зат айлануу, топурак түзүлүү	клеткалардын өлүмү, эволюциялык табигый тандоо

Жалпы тыянак: бактерия — толук кандуу тирүү клетка, ал эмгектенет, азыктанат, көбөйөт. Вирус болсо «тирүү» да, «өлүк» да эмес: клеткадан тышкары ал жөн гана химиялык бөлүкчө, ал эми клеткага киргенде гана көбөйүү программасын иштетет. Ошондуктан антибиотик вируска таасир этпейт — антибиотик бактериянын клетка дубалын бузат, вируста мындай дубал жок.

---

4-БӨЛҮМ. АЛДЫН АЛУУ ЖАНА ИЛИМИЙ МААНИСИ

Инфекцияларга каршы негизги чаралар:

• эмдөө (вакцинация) — вирустук оорулардын алдын алуунун эң натыйжалуу жолу;
• гигиена — кол жуу, тамак-ашты туура сактоо жана кайнатуу;
• антибиотиктерди туура пайдалануу — аларды вирустук ооруда ичүү пайдасыз, ал эми негизсиз ичүү туруктуулукту пайда кылат;
• оорулууну бөлүү, беткап, желдетүү.

Илимий мааниси боюнча бактериялар жана вирустар биотехнологиянын негизи: инсулин, интерферон, вакциналар, гендик терапия — булардын баары ушул организмдер менен байланыштуу.

---

КОРУТУНДУ

Бактериялар жана вирустар — тирүүлүктүн эки башка деңгээли. Бактериялар — клеткалуу прокариоттор, алар өз алдынча жашап, зат алмаштырып, көбөйө алат. Вирустар — клетка эмес түзүлүш, алар кожоюн клетканын ичинде гана көбөйөт жана ага толук көз каранды. Ушундан улам алардын табияттагы ролу да, дарылоо ыкмалары да ар башка. Экөөнү тең үйрөнүү медицина, айыл чарба жана биотехнология үчүн чоң мааниге ээ.

---

АДАБИЯТТАР (үлгү)

1. Биология: 10-класс үчүн окуу китеби.
2. Биология: 11-класс үчүн окуу китеби.
3. Медициналык микробиология боюнча окуу куралы.
4. Кыргыз улуттук энциклопедиясынын тиешелүү томдору.

---

Эмнени унутпаш керек

Рефераттын күчү — бирдиктүү критерийлерде: түзүлүш, өзөк, зат алмашуу, көбөйүү, өлчөм, дарылоо. Ар бир бөлүмдү ушул тартипте жазып чыксаң, текст түзүлүшүнөн ажырабайт жана корутунду өзү чыгат.

Көлөмүн жөнгө салуу: 5–7 барак керек болсо, ар бир бөлүмгө мисал (белгилүү оорулар, сандар, тарыхый фактылар) кошуп кеңейт; 3 барак жетсе — 1.7 жана 2.7 пункттарын кыскарт. Талап кылынган таризди (титулдук барак, шрифт, булактардын формасы) мугалимден тактап ал.