Кыргыз адабияттан үй иши: Ушул Энем деген ди айтканга аракет кылгыла деген китепти тартып жибердим го ушияктан карап түшүнгөнүмдү жаз эжейге айтып беришим керек

ЭНЕМ

Күткөндүрсүң, келдим, эне, аманбы? Кучактачы, сүйчү беттен балаңды! Беш жыл бою тентип кеттим дайынсыз, Сагының го бир көрө албай карамды! Сагынганда тентип кеткен баланды Жүзгө жооруп жүгүрттүң го санааңды? Каттоодон: «Кат жазсын!» — деп айттырып. Кийинчерээк ала бердиң мазамды. Тентек эле эмне болду дедиңби? Күндө ойлоп, асан кайгы жедиңби? Кимдер тилдеп, кимдер шагын сындырып, Муңайтты деп, кейиттиңби эзеңинди? Шалаакы эле кандай алда жүрөт деп, Кейиндиңби үстү-үстүнө кайгы жеп? Баягы уулуң дайынын таппай кетиптир, Деген өңдүү уктуң бекен ушак кеп? ...Жок, энеке, мындай иштер болбоду! Орой, эжер, зөөкүрчүлүк мүнөзүн «тентип» кеткен балаң өзү оңдоду. Ай, ушул сен, кейий берген энемсиң, Бекер ойлоп, бекер кайгы жегениңсиң. Орой эле, алда каткан балам деп, Эми кайдан, кандай кабар алам деп, Уруп-согуп, бирөөлөр кыйнады деп, ойлодуңбу «жарам» деп? Зөөкүр эле эмне болуп кетти деп, Окуймун деп кандай жапа чекти деп, Кабактарда арак ичип, мас болуп, Жүрөбү деп, ойлодуңбу тепки жеп? Билбестиктен иштей берип билгенин.

Бирөөлөрдөн угуп жүрөт дедиңби. Ууктурчу уудан ачуу тилдердин. Өжөр эле болбос ишти талашып, Бууркандап, ээ-жаа бербей жадатып, Ойлодуңбу, көрүнгөндөн тепки жеп, Жүрөбү деп, оозу-мурдун канатып?

Мен кетерде, беттен өөп кучактап: «Кагылайын кайраттуу жүр» — дегенсиң. Энекебай, кайратыман жазбадым. Мен мурунку, мен эмесмин — башкамын. Тентек жана таарынчаактык жаман экен ишен, эне, таштадым! Бирөө да жок, өзүң билген чагымдын, Баягы мен, бүгүн бөлөк, жаңырдым. Берчи, энеке, мурункудай эмейин, Берчи, энеке, эмчегиңди сагыным!.. Ха... Ха!.. Ха!.. Чүкө салган тулубум, Ташта, энеке, кереги жок мунуңун! ...Чүкөнү мен кетерде эле төккөмүн. Ташта, энеке, чүкө ойноодон өткөмүн. Үстүбүздөн зуулап өткөн беш жылда, Шайыр жаштар арасында өскөмүн! Беш жыл мурун чүкө ойногон балаңды, Тарбиялап, шаардагы усталар, Көрдүңбү эне, балаң кайта жаралды! Эч ким менин сындырбады шагымды, Эч ким мени уруп-согуп ыйлатып, Эч ким менин кейитпеди жанымды. Койгун, эне, кабактарда болбодум, Кайра курдум, мүнөзүмдү оңдодум! Ой женди деп, Кайдан, эне, эстедиң, Түшүн, эне, Супсур ойдон кеткемин.

Ойлой, ойлой, ойлой келип шаарга, Ойдун түйүнүн жетүү менен чечкемин. Мени эч ким сабабады тепкилеп, Жулунбады эч кимиси, эч качан: Бычак менен өлтүрөм деп кескилеп! Окуп, эне, Мектебимди бүтүрдүм, Шаардагы өмүрүмдә беш жылдык Көз ачылып, Көп нерсеге Түшүндүм. Аячу элең жаның ачып, энеке, Мен кой айдап түшкөн кезде Адырдан. Мына бүгүн Ал күндөрдөн Арылдым. Берчи, энеке, Эмчегиңди эмейин, Берчи, энеке, Ак мамаңды Сагындым. Мугалимим, мен Жаштарды окутам. Карысаң да бизге Энеке, керексиң, Сабатынды ачып Кетем, окусаң!.. Келдим, эне, Элди, жерди Сагынып... Эмнелер бар Эл ичинде Айтып бер. Туулган жерим Кетиптир го Жаңырып?.. II Бул айылдын Жаңырганы жалганбы? Эмне, энеке, Сенин оюң сандалды, Унуттуңбу Айыл ичин каптаган, Өткөндөгү Үшкүрүк, муң, Арманды! Эмне, энеке, Мынча неге Кейидиң, Алигиче кала элең чала жарыктык, Жөнү жокко Кейий берчү пейилиң! Эмне, энеке, Эмнелерди Самайсың, «Элге, журтка Бүлүк салган Балдардын Сен да бири» — деген өңдүү Карайсың! ...Муң-кайгыны Кечээ баштан Кечирген. Бүгүн, эне, Чыгарыпсың эсиңден. Жүнүн сабап, Чийин чырмап,

Ар кимдин Сен элең го

Бир кезекте Эзилген! Жакшы болгон Орунбайлар айдалып, Суусун куюп, Отун жагып... Далай шордуу Жүрбөдүбү чайналып, ...Бир окуя Эсиңде, эне, Бар бекен, Карылыктан унут Кылып кетпесең, Азыр дагы каным Жаман бузулат. Ал кордукту эстесем. Абайлабай Кысыр эмди Жабагысын эсирген. курган атам бир түнү, Жаңылбасам, карышырга жедирген. Бул иш үчүн Аябастан сабаган, Ал кимдердин Ал-жайына караган. Азыр дагы Атам көзгө элестейт, Көзү шишип, жаагы айрылып, канаган. Орунбайдын камчысын Ким жебеди, Аны кимдер: «Окем жакшы» — дебеди. Бизге окшогон Байкуштарды ал айбан, Качан, эне, Жанга кошуп теңеди? Кулактарга тапшырмалар берди деп! Эмне, энеке, кейийсиң Сен кайгы жеп, Кечээ күнкү Эзгендерди аяйсың Айтчы, энеке, айтчы, энеке, кандай кең? Булар менен Дагы алыша жатарбыз. Бир майданда Дагы күрөш ачарбыз, Бул өңдөнгөн Артта калган оюнду Токто, энеке, кайта Биздер жазарбыз. Эсиңдеби, кечээ күнкү жокчулук, Э, энеке, кошко байлап семирткен Ат бар беле, бизде турган кошкуруп. Көп бечара биз да бири сандалдык. Мүдөөбүз көп, Өмүр бою каржылдык. Күчтү саттык, Көрүнгөнгө жалдандык, Дагы, энеке, Дагы сенин эмнең бар?..

Кирипсиңер колхозго, Жокчулукту түбү менен жеңип сал! Бүбүяны карасаң, Алтын баалуу Бүкөш Сенин тамашаң! Бул жаштардан Далай айып табасың, Үмүтсүздөй кээде Үшкүрүп аласың. «Абийирсиз өстү Жаштар бул күндө» Сезем, эне, деген өңдүү карашың. Көрдүңбү, эне, Э, энеке, Айланды биз табарбыз. Бул оюңа, Далай бүлүк саларбыз, Колхоздогу шайыр жаштар биригип, Сени дагы шайыр кылып аларбыз!

---

Поэма 1933-жылы жазылган. Анын окуясы акындын өз турмушу менен көп жагынан окшош. Жусуп 1928-жылы туулуп-өскөн Ысык-Көлдүн жээгинен илим, бакыт издеп жөнөйт. Ошондон тартып бул поэманын жазылышына чейин беш-алты жыл өтөт. Акын ушул убакыттын ичинде газетада иштейт, Тверге барып, советтик-партиялык мектептен окуйт. Анын түшүнүгү, дүйнөгө көз карашы бүтүндөй жаңырат. Акындын турмушунун өзгөрүшү, өзүнүн да тез аранын ичинде мынчалык зор ийгиликтерге жетишкендиги поэманын биринчи бөлүмүнөн көрүнөт.

«Энем» поэмасында ошол учурда өлкөбүздүн айыл чарбасын колхоздоштуруу боюнча жүрүп жаткан окуя орун алган. 1932-1933-жылдары айыл чарбаны туташ коллективдештирүү, анын негизинде кулактарды тап катары жоюу саясаты ишке ашырылган. Булга байланыштуу дыйкандардын таптык аң-сезими ойгонуп, аларда жаңы түшүнүк, жаңы коомдук мамиле пайда болот. Ж. Турусбековдун «Энем» поэмасында мына ушул элдин салт-санаасында болуп жаткан өтө терең идеялык, психологиялык өзгөрүүлөр, жаңы коомдук мамилелер көрсөтүлгөн.

Өнүгүүнүн жаңы жолуна түшкөн эл да, жер да бүт өзгөрүлүп жатса, жалгыз гана карт эненин түшүнүгү өзгөрүлбөйт. Анын чексиз боорукер жүрөгү беш жыл кеткен уулун эстеп кейийт. Ал гана эмес, мурдагы өзүн эзген зулум Орунбайды да аяйт. Бул караңгы эненин адашканы, жаңылыш түшүнүгү ынанымдуу түрдө терең ачылып көрсөтүлгөн.