кыскача тушундуруп бер

КАЛЫК АКИЕВ (1883–1953)

Санаттан жыгылган доор үчүн, Сондай даяр түрчү эле. Жылдыздуу камкор атадай, Жаштарга көңүл бурчу эле. Жанынды айтсаң жашырбай, Жаны менен түйчү эле. — О. Болотбаев

Калык чыгып ортого, Калкылдап ырдап жатканда, От күйгөндөй жагына. Омотку ырчы экенин Ошондо көрүп тааныгам. — Ы. Борончиев

[Рисунок: портрет мужчины в меховой шапке и с бородой]

Калык Акы уулу кыргыз журтчулугуна чебер комузчу, көмөдөнүн үр төгүлгөн көркөм сөздүн белгилүү устасы, Токтогул баш болгон кыргыз ырчы-акындардын чыгармаларын, элдик мурастарды көркөмдө сактап, кийин аларды кагаз бетине калтырып жаздырууда барандуу салым кошкон залкар талант катары таанылат.

Анын киндик каны тамган жери — Жумгалдын этек жагындагы Караой айылы, туулган мезгили — 1883-жылдын жай айлары. Жаш кезинде манаптардын зомбулугунан жер оодарып, Кетмен-Төбөгө кетет. 1897-жылы биринчи жолу Токтогулга жолугат, 1910-жылдан кийин улуу акын менен бирге көпкө ыр аралаш жүрүп, ырчы катары эл-журтка кеңири таанылат.

1926-жылы адегенде драма театрына, кийин 1936-жылы филармонияга артист болуп орношот. Ошол жылдан тартып анын китептери жарык көрө баштайт, эл кыдырып эчен-эчен айылдарда болуп, не бир мукам ыр-күү менен элдин рухун көтөрүп, калкка кызмат кылат.

1953-жылы ноябрь айында К. Акиев каза болот. Бирок анын артында бай адабий мурас калды. Ал көөнөрбөс көркөм дүйнөлөр белгилүү токмо акындын өмүр жолун толуктап турат.

100

Жаактууга жаа бербес, Жаанбайбыз жылкы агытып, Жайкалдырып жаныгып, Жылкыларга жанашып. Жаадырган жайындай, Жашымды алдым алышып, Чымыры элден чыктырып, Чын алдыда ат чапты, Эби жокко Калыгым, Эрикпесин не жаттын. Атан уста Акы эле, Ажыганы кемерден, Андан калды тоютбай, Жүргөнүңү тетириңден. Ач курсагың уулу элен, Качан коюнүң семирген, Аткарып ырдап оокат тап, Ашка келген элденде? Сенин атаң Акы уста, Асылташ койгон терекке. Алкак салып арчага, Түп кынаган челекке. Ак кайыңтай чокулуу Карыскан пыйган элеке. Окотяна ополор Жарайт бекен керекке? Как жыгачтын боорунда Кантип болот береке? Карагай турат сагынтып, Башын жэргө бошонду, Караталды жамчып, Компотка ырдайсың, Комузуң менен жагынды.

Жер дүңгөргөн күлкү менен эл курчады. Каратал байкаган жок белем, Мама деген агасы Эшмамбет сөздү Караталдын чоң атасы Самырта келтирип атакын биле койду. — Ой, сен жатасыңбы мурдунду муштумдай кылып? Эшмамбеттин тетип-тербип катын-баласын таштап, карыясын качып жүргөнүн, азыр бойдок жүргөнүн, айта албайсыңбы? — деп мени бет алып намысантты. Ырдын, адамдын аяк-башын анчалык тааныбаган күрч кезим. Анын үстүнө Токтогулга тийишкенсип, кандайдыр

103

Байгазы Эшмамбетке: — Сен, Акы устанын уулун сени атан жыгаччы деп кордодуң, — деп көнүгөт. — Болуш, мен сакалдуу башым менен жаш балага тийиш-сем уят ко? Же жаш жагынан өзүнө катар ырчы болсо болот эле, — дептир Эшмамбет. — Ой, Эшмамбет, сен Акы устанын уулун ырдаганың Караталга тиет. Караталдын чоң атасы жазыпчы Самырта эмеспи? Караталды сөзгө сыйдырбайлык, эмесе кылыч чыгар эле?.. Эшмамбет жар чакырып ырдап келе жатат. Атымдан түшүп, дөбөдө көпчүлүктүн түрүн карап отурат элем, мени карай Эшмамбет көө берди:

Акын ырчы жар айтат, Алдынарга баратат. Ала көөдөн балдардан Аксакалдар даана айтат. Ырасын айтып бербесе Ыр түйүнү чечилбейт. Салжер тереге камынат, Сай күлүк эртең чабылат. Аты чыккан адамга, Далай олжо табылат. Бүгүн, эртең ырчылар, Ырдап калбай не кылат. Ар бир күлүк аттарга, Бирден бала ээ кылат. Акы устанын Калыгы, Чарчагандай калыбы. Аттанып ашка ырдабай, Эминеге талыды? Унчукпайсың эмгиче Уурдаттыңбы малыңды? Топко кирсең жанашып, Токтобогон бала элең, Толкундаса ээ бербес Токтогулдай бар элең. Топ жыйында ырдасаң, Торгойдун тилин талашып, Туруп калган экенсиң, Токтогулдан адашып? Жамгырдай төгүп ырдасаң, Жаңылбаган бала элең.

102

БАСКАН ЖОЛ (Кара сөз)

К. Акиевдин чыгармачылыгында бул мемуардык повесть өзгөчө орунду ээлейт. Акындын «Баскан жол» аттуу повестинде элдик нарк-насилин жакшы билүү үчүн мемуардык чыгарма деген түшүнүгүбүз болуп өтөт.

Адабият теориясынан

МЕМУАРДЫК ЧЫГАРМА ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК

Мемуар — француз сөзү, кыргызча «эскерүү» деген маанини билдирет. Бир кезекте болуп өткөн окуяны кийин-соң эстеп, аны кайра калыбына келтирип, автор өз башынан өткөргөн, аралашып жүргөн реалдуу турмуштук окуяларды сүрөттөп жазууга да туура келет. Мындай чыгармаларда баяндоочу каарман (автор) окуя-баяндардын чордонунда турат да, болуп өткөн окуяларга баа берип, бүтүм чыгарат. Кыргыз адабиятында мемуардык чыгармалар өмүр баяндык (М. Элебаев «Узак жол»), эскерүү (К. Акиев «Баскан жол»), күндөлүк, кат, адабий портрет ж.б. формаларда кезигет.

«Баскан жол» чыгармасынын жаралыш тарыхы туурасындагы автор өзү: «бул өмүр баяным башыбыздан кандай күндөр өткөнүн, эмне турмуштарды көргөндүгүбүздөн, толгон окуялардын күбөсү болгондугубуздан кыскача гана түшүнүп берип, 1927–28-жылдардан баштап кагаз бетине түшүрүлдү», — деп эскерет. Чыгарма 1951-жылы жазылып бүтөт. Демек, бул чыгармасын акын чейрек кылым убакыт бою жадабай иштеп, издеп, анан соңуна чыгарган.

Төмөндө ошол чыгармадан эки чакан үзүндү окуйбуз.

ЭШМАМБЕТ ЫРЧЫ МЕНЕН БЕТТЕШҮҮ

Токтогул менен бирге жүрүп, жалтанбай топко кирип, Эшмамбет менен эрчилип ырдап, Жаныбайга жанашып, Курман ырчыны кууп ырдап, Жолой ырчы жолобой, жолумду киши торбой, оной эмесин деп жүргөн кезим.

Байгазы болуштун тарабындагы бир чоң байдын ашы болду. Ошол ашка бардык. Мен анда Караталдын ырчысымын. Каратал менен Байгазы экөө эки тарап. Эшмамбет Байгазынын ырчысы.

101

[неразборчиво] айылдардын башчыларын чакыртып: — Бу Байгазы ашканы чакырып алып келген экөөнүн? Бирине эмне кылат? — деп элдин арасын кеп кылып жатканда, бирөөлөрү бизди көрүп: «Кудай-ай, өзүң берген, өзүң албасаң, не келесиң?» — деп жатып, көздөрүн жумуп, көпчүлүккө аралашып кетишти. Бир бала көпчүлүктүн тышынан [неразборчиво]. [неразборчиво] элди каратып, жарыш-жарыш [неразборчиво] ашка айдап келтишти. Байгазыдан ат тартып, жарыштырып кайта ашка алып кеттишти.

карыскан – жыйн жасалган тегерек, курчоо

1. [неразборчиво] Түшүндүргүч мөргөз сөз менен жазылгандырды [неразборчиво]
2. Берилген [неразборчиво] — Эшмамбет, [неразборчиво], Калык болуп санал-айтыш [неразборчиво]
3. Эшмамбетти эскерүү [неразборчиво]. Артыкчылыктарды айырмалап көрсөтүп, анын улуулугун, кызматын баянда. Калыктын кадыр-баркын көрсөтүп, анын элдик оозеки чыгармачылыктын өкүлү экендигин далилдеп берүү.
4. [неразборчиво] Түшүндүрүп бергиле. «Баскан жолдун» «Акындын тагдыры» деген темада чыгарма жазып келгиле.

АЙДАРААЛЫ ЖӨРТӨЛӨК

1919-жылдын күз айларында Токтогул районунан бир кыр келген. Окутуу курсунда кайным Сары Устаидан экен. [неразборчиво] Сары Устаиды [неразборчиво] Байкара Ырысскага агасынын өлгөнүн угузуп, кыргыздын ырчысы менен алып барып, бата кылып алышканы туура келди. Өлгөндө [неразборчиво] окуткандан кийин өзүнө тууганышкан калган элди көрүп, Токтогулду кошуп, ар кай жерде ырдап жүрдү. Ошол убакта кетмен-төбөлүк эл [неразборчиво] баш ийе элек кези эле. Манаптардан кедей-дыйкандарга [неразборчиво] дагы але көздөрүн карашат. Кетмен-төбөлүктөрдү билгенге дагы але Керимбай деген чоң манай. Андан өтүнө алышпай [неразборчиво] Керимбай менен бүтө элек.

106