кыскача тушундуруп берчи тезираак

[обрезано] АКИЕВ (1883–1953)

Санатсыз жыргал доор үчүн, Сондай даяр туруучу эле. Жылдыздуу камкор атады, Жаштарга көңүл буруучу эле. Жаныңды айтсаң жашырбай, Жаны менен түйүп эле. О. Болботаев

Каалык чыгып ортого, Капкылдап ырдап жатканда, От күйгөндөй жагынан. Омоктуу ырчы экенин Ошондо көрүп тааныгам. Ы. Бороничев

Каалык Акы уулу кыргыз журтчулугуна чебер комузчу, коомдук ишмер, өздүн өтө көрүнүктүү өрнөктүү, төгүлгөн көркөм сөздүн белгилүү устасы, Токтогул баш болгон көрүнүктүү ырчылардын чыгармаларын, элдик мурастарды көркөмдөп сактап, кийин аларды кагаз бетине калтырып жаздырууда барандуу салым кошкон залкар талант каары таанымал.

Анын киндик каны тамган жери – Жумгалдык эпек жагындагы Караой айылы, туулган мезгили – 1883-жылдын жай айлары. Жаш кезинен манаптардын зомбулугунан жер оодарып, Кетмен-Тебеге көчүп кетет. 1897-жылы биринчи жолу Токтогулга жолугат, 1910-жылдан кийин улуу акын менен бирге көпкө эл аралап жүрүп, ырды каттоо эл-журтка кеңири таанылат.

1926-жылы адегенде драма театрына, кийин 1936-жылы филармонияга артист болуп орношот. Ошол жылдан тартып анын китептери жарык көрө баштайт, эл кыдырып эчен-эчен айылдарда болуп, не бир мукам ыр-күү менин элдин рухун көтөрүп, халкка кызмат кылат.

1953-жылы ноябрь айында К. Акиев каза болот. Бирок анын артында бай адабий мурас калды. Ал көөнөрбөс көркөм дүйнөлөр белгилүү токмо акындын өмүр жолун толуктап турат.

100

БАСКАН ЖОЛ (Кара сөз)

К. Акиевдин чыгармачылыгында бул мемуардык повесть негизги орунду ээлейт. Акындын «Баскан жол» аттуу повестинин нарк-насилин жаншы билүү үчүн мемуардык чыгарма деген жөнүндө түшүнүгүбүз болууга тийиш.

Адабият теориясынан

МЕМУАРДЫК ЧЫГАРМА ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК

Мемуар – француз сөзү, кыргызча «эскерүү» деген маанини билдирет. Бир кезекте болуп өткөн окуяны кийин-соң эстеп, аны кайра калыбына келтирип, автор негизинен өз башынан өткөргөн, аралашып жүргөн реалдуу турмуштук окуяларды сүрөттөп жазууга да туура келет. Мындай чыгармаларда баяндоочу каарман (автор) окуя-баяндардын чордонунда турат да, болуп өткөн окуяларга баа берип, бүтүм чыгарат. Кыргыз адабиятында мемуардык чыгармалар өмүр баяндык (М. Элебаев «Узак жол»), эскерүү (К. Акиев «Баскан жол»), күндөлүк, кат, адабий портрет ж. б. формаларда кезигет.

«Баскан жол» чыгармасынын жаралыш тарыхы туурасындагы автор өзү: «бул өмүр баяным башыбыздан кандай күндөр өткөнүнөн, эмне турмуштарды көргөндүгүбүздөн, толгон окуялардын күбөсү болгондугубуздан кыскача гана түшүнүк берип, 1927–28-жылдардан баштап кагаз бетине түшүрүлдү», – деп эскерет. Чыгарма 1951-жылы жазылып бүтөт. Демек, бул чыгармасын акын чейрек кылым убакыт бою жадабай иштеп, изденип, анан соңуна чыгарган.

Төмөндө ошол чыгармадан эки чакан үзүндү окуйбуз.

ЭШМАМБЕТ ЫРЧЫ МЕНЕН БЕТТЕШҮҮ

Токтогул менен бирге жүрүп, жалтаябай тошко кирип, Эшмамбет менен ээрчишип ырдап, Жаныбайга жанашып, Курман ырчыны кууп ырдап, Жолой ырчы жолобой, жолумду киши торбой, оной эмесин деп жүргөн кезим.

Байгазы болуштун тарабындагы бир чоң байдын ашы болду. Ошол ашка бардык. Мен анда Караталдын ырысымын. Каратал менен Байгазы экөө эки тарап. Эшмамбет Байгазынын ырчысы.

101

Байгазы Эшмамбетке: – Сен, Акы устанын уулун сенин атан жыгаччы деп кордо-гун, – деп көпүрөт. – Болуш, мен сакалдуу башым менен жаш балга тийиш-сем уят ко? Же жаш жагынан өзүмө катар ырчы болсо болет эле, – дептир Эшмамбет. – Ой, Эшмамбет, сен Акы устанын уулун ырдаганын Караталга тиет. Караталдын чоң атасы жыгаччы Самыр эмеспи? Караталды сөзгө сыйдырдырык, эмне кызык чыгар эле?...

Эшмамбет жар чакырып ырдап келе жатат. Атымдан түшүп, дөбөдө көпчүлүктүн үнүн карап отурат элем, мени карай Эшмамбет көө берди:

Акын ырчы жар айтат, Алдыңарга баратат. Ала көөдөн балдардын Аксакалдар даана айтат. Ырасын айтып бербесе Ыр түйүнү чечилбейт. Салпыкер терге камынат, Сай күлүк эртең чабылат. Аты чыккан адамга, Далай олжо табылат. Бүгүн, эртең ырчылар, Ырдап калбай не кылат. Ар бир күлүк аттарга, Бирден бала ээ кылат. Акы устанын Калыгы, Чарчагандай калыбы. Аттанып ашка ырдабай, Эминеге талыды? Унчукпайсың эмгиче Уурдаттыңбы малыңы? Топко кирсең жанашып, Токтогонбон бала элең, Толкундаса ээ бербес Токтогулдай бар элең. Топ жыйында ырдасаң, Торгойдун тилин талашып, Туруп калган экенсиң, Токтогулдан адашып? Жамгырдай төгүп ырдасаң, Жанылбаган бала элең.

102

Жаактууга жаа бербес, Жаныбайга жаа бербес, Жаашыңды чактык атыгып, Жаылдарга жанашып. Жатак болуп алыпсың, Жаймырды айдап алыпсың. Чымыры элден чырактын, Чык алдыйда ат чаптын. Эби жокко Калыгым, Эриккенсиң не жаттын. Атаң уста Акы эле, Ажыгачты кемирген, Андан карды тоюнбай, Жүрүгөнү тегирмен. Ач курсагың уулу элең, Качан коюнуң семирген, Аттанып ырдап оокат тап, Ашка келген элиңден? Сенин атаң Акы уста, Асылтан койдой терекке. Алкая салып арчада, Түп кынаган челекке. Ак кайыштай чокултуп Карыскаан ийген элең, Оокатына ополор Жарайт бекен керекке? Как жыгачтын боорунда Кан тишиң бөлөт бөлөт березе? Карагай турат сагынып, Башын зорго бошондү, Караталды жамнып, Кошоматка ырдайсың, Комузуң менен жагынды.

Жер дүңгүрөгөн күлкү менен эл курчады. Каратал байкаган жок белем, Мама деген агасы Эшмамбет сөздү Караталдын чоң атасы Самырга келтирип айтканын биле койду. – Ой, сен жатасыңбы мурдунду муштумдай кылып? Эшмамбеттин тепти-тербип катын-баласын таштап, карысынан качып жүргөнүн, аяар бойдок жүргөнүн, айта албайсыңбы? – деп мени бет алып намысантты.

Ырдын, адамдын аяк-башын аңчалык тааныбаган курч кезим. Анын үстүнө Токтогулга тийишкенсип, кандайдыр

103

көкүрөгүн көтөрүп мени, атамды кордоп ырдаганы жинимди кайнатты. «Менин Эшмамбетти ырдаганым – аны көкүткөн Байгазы кутургуда ырдаганым, Байгазы ызалансын», – деп ошурла толгонуп, Эшмамбетке карай сөз жөнөттүм:

Жар чакырат деп турсам, Эшмамбет жабышканы келипсиң. Жатакчынын итиңдей, Кабышканы келипсиң. Жамандык менен Эшмамбет, Таанышканы келипсиң. Чарчаганча тил менен Чабышканы келипсиң! Акындын уулу Калыкты Сүрөмүн деп келипсиң. Айдоого чачкан таруусун, Адашкаң кандай саруусун. Барбандабай Эшмамбет, Баланын байка каруусун! Канаттуулар байралса, Келик үчап жейирен. Кезиккенди күйгүзүп, Сендей кесепет качат элениен! Көпчүлүктүн көөнүчө, Кеткенин эминең? Уя салып жылуулап, Уяларды учурайт жеринен. Уктатпай тынчык кетирген, Уурулар качат элими. Уурулуу элдин ичинде, Эшмамбет урушканын эминең? Үстүнөн шумкар учаса, Өрдөктөр учайт көлүнөн. Өз айылына батпаган, Өлөрмөн качат элинен. Калың элдин ичинде, Эшмамбет какмалаган эминең? Таласта өстүп туулуп, Калкыңдан качтың куулуп, Миңтип тирүү жүргөнгө, Өлбөйсүнбү муунуп.

104