Эпостун поэтикасы: тулпарлардын сыны, курал-жарактардын сүрөттөлүшү. Кыргызда «ат – адамдын канаты» деген накыл сөз бар.

Эпостун поэтикасы: тулпарлардын сыны, курал-жарактардын сүрөттөлүшү

Кыргызда «ат – адамдын канаты» деген накыл сөз бар. Илгери атаң аскерге чоң маани берилип, атынан ажыроо өлүмгө тете болгон. Буга мисалды элибиздин өткөндөгү тарыхынан, ошондой эле кыргыз эликалык фольклорунан окшоп эле кездешсе болот. Баш-кашындай көрүнөт. Телтору атынан ажыраганы иши чалышат, өмүрү тамам болгон Курманбек баатырдын кейиштүү тагдыры жатат. Алыс барбасак, эпостун «Чоң чабуул» эпизодунда Алмамбет менен Чубакты жараштырганы барган Манастын алмаштырып миңди аты Айбанбоз жүрбөйт, калган башкалары, Сыргактар Аккуланы алып келип, ал күжүргө жашырууга аракет кылат.

Аккула эпосто төмөнкүчө сүрөттөлөт: Чаткагы Чаткалтай, Жүрүп берсе чатына Жуктуу төө баткандай. Куюшкандын кошконго Он бир карыш казанды Ойон-кулач аскандай.

Жомокто Аккула мынча зор болуп сүрөттөлүп аткандан кийин, демек, аны минген Манас ээ[неразборчиво] да адам экенин бирөө көрүнүп турат. Албетте, мында айтуучунун айырмачылык бар. Чыныгы турмушта

Аккула мынчалык келбетте болбосо да, ал-күчкө толуп турган узун бойлуу кишини курал-жарагы, соот-тону менен арыбай көтөрүп, андан да ошончо жүгү түруп, кууса кутулбаган, качса жеткирбеген мүмкүнчүлүгүнүн болушу эле чен кандай?..

Эми Алмамбеттин Сараласын карайлы. Сарала эпосто: Кетмен туяк, көп соору, Керикке миңээр мал экен. Чара туяк, көйн жон Чабышка миңээр мал экен — делип кээ алдыга келтирилет.

Ап эми Кошурбайдын Алгарасы: Калчанын минген Кара аты Капталдында канаты. Алдадан ажал жетпесе, Кулакка күчүнө жетүүдө. деп сүрөттөлөт. Кытайлык жазгыч манасчы Жусуп Мамайдын варианты боюнча Коңурбайдын Алгарасы, Жолойдун Ачбууданы, Манастын Аккуласы үчөө бир туккумдан, Эсенкандын жылкысындагы Кула бээден туулган. Демек, Аккулага бир төндөшө, Ачбуудан менен мына ушул Алгара төндөшө алат.

Курал-жарактардын сүрөттөлүшү. Жомокто Манастын жоо жарагына өзгөчө маани берилет. Андыктан кылычтын курчу, бекемдиги, сайганын өтүү, мылтыктын кезге атар түзү, эң бир мыктысы ага гана ылайыктал. Алысты, жуктуу ылайыктабас Аккелтеден баштап, соот-тонун, жоо жарагын бүт – айбалта чапса өтпөгөн болот туулуп-сүрөө жаралган. Айбалтасын, куруу келген жоо жогору, айылуу Сырнайзаны, Ачалбарс кылычты, «коломсои саадагы» толтура уу тилдүү жебе, тебенин мүйүзүнөн тутуп буюм ийилер, өлүм-барым сынбас жоо, аны тартып турур жылан боор кирпик, ал эмес от өтпөс ат жибүүсүнөн өйдө Бадашандагы Дөөрөк үстө Бөлөкбай жасап берет. Сыргактын айтылуу Жойкума кылычы да ушу Бөлөкбай жасаган.

Эпосто Манастын атактуу Аккелте мылтыгы: Алыскы – жуук айныбас, Ыраакы – жакын ылгабас, Ортосу болот, оозу албарс, Түтүнү туман, түбү ыспан, Караолу тажаал, огу ажал, Бургулап ичин түздөгөн, Аткан огу жөн учпай, Ажалдуу жанды издеген, — деген ыр саптары аркылуу берилген. «Ой атып атса, очогор, далдап атса, замбирек» деген баага татыган Аккелте – ырасында эле бир керемет курал. Кичи каззатта Алмамбет, Чубак, Сыргак баштаган башка баатырлары, Аккула окко учун, Манастын айласы куруп турганда, кырк чилтеңдер тарабынан берилген касиеттүү ок мына ушул Аккелтеге октолуп, далдап атканында, калмак-кытайдын Каракой уулу Кожожаш баштап катар тизилип отурган белдүү сегиз баатырынын башын алып түшөт.

Ал эми Сырнайзасы: Сайган жоого мылтыган, Ар түрдүү адам болсо да, Аттан жерге ыргыган. Тартып алса чойгон, Жанчыккан адам сойолгон, — деп сүрөттөлөт. Абдан бекем, мыкты даярдалганы үчүн атадан балага өтүп, кыйын жоо менен беттешүү зарылчылыгы туулганда бычырап кетпей, мына ушул Сырнайза ишке жарайт.

Манастын Ачалбарс кылычы эпосто: Ажыдаардын уусуна Үч ай таштап чыгаган. Тоого чапса таш кескен, Шиберге койсо өрт кеткен, Шилтегени мүрт кеткен, — деп айтылат. Мында кыргыздардын байыркы тарыхынын жаңырыгы татылып жатат. VI–VIII кылымдардагы көк түрктүн заманында Борбордук Азия боюнча эң күрч кылычтар ушул кылычтарга жасалган экен. Кыргыздын кылычы демейки темирди, ташты кескени тууралуу аңыз көптөн ушул азыркыга чейин айтылып келет. Демек, Манастын өзүнөн эпосто баяндалгандай «тоого чапса таш кескен, шиберге койсо өрт кеткен» Ачалбарс кылычы болгону чын окшойт.

Ошондой эле Манастын Акөлпөгү: Найзанын учу төөпөгөн, Наркескен мизи кеспеген, Жылас болгон Акөлпөк Жылан боор кайыган, Караган пенде таяк калып, Адамдын көзү тайган, — делип сүрөттөөгө алынат. Булардын каршысында Коңурбайдын курал-жарактары да жеке өзүнө таандык бөтөнчөлүктөрү менен чытат. Мисалы, найзасы: Жарды сайса эшкендей, Каарданып бир койсо, Кара ташты төшкөндөй, Бөрү тил мизин чыгарган, Заар мени сугарган, Кармаган бенде кубанган, — деп берилет. Коңурбайдын [неразборчиво] бекемдиги, курчтугу жагынан Манастын Сырнайзасынан кем түшпөйт.

Ал эми Ажөкөкөр деген мылтыгы: Атышкан жоосу жер кучкан, Ат чаптым жерге от учкан, Тарс дегенде доошу, Жер көчүрүп, тоо бузган, — деп айтылат. Бул Ажөкөкөр мылтык өзүнүн мүмкүнчүлүктөрү боюнча Аккелтеден тут кем эместен. «Бетке алганы сөз калбайт», «ат чабым жерге от учат», «тараза дегенде доошу, жер көчүрүп, тоо бузат» Манастын «Ойон атса – очогор, чындөп атса – замбирегин» эле сөз. Эми Айбалтасын карайлы. Коңурбайдын Айбалтасы: Уйкусу болот, учун курч, Бетине уу жаптырган. Ажыдаардын уусуна Алтымыш бөлүп сугарган, — деп сүрөттөлөт. Көрүп туралгыбыздай, Айбалтасында да эч айып жок. Минтип Коңурбайдын Манастынкына тете курал-жаракка эге-

дер болушу, бир чети – туура. Калмак-кытай сындуу түптүү элдин башкы баатыры, башкы аскер башчысы болуп туруп, анан начар курал-жарак кутмөкү? Кокус куралы начар болсо, кантип башкы душманы Манаска каршы тура алмак эле?..

Мындай сүрөттөөлөр ар түркүн согуштук кырдаалдарга жараша биз аз өзгөрүлүп, алмашчылып, кошулмаланып жүрүп отурат. Алды-артына минген аттайын эле, тутунган курал-жарактарынын, соот-тондордун сүрөттөлүштөрү да ал кейипкердин баатырдык, балбандык даремети канчалык, ошол жерге тартып, кандай кыш экенин, кандай кабырга берип, алардын образдарын ар тараптуу толук таратат турушат.

«Манас» эпосу жана азыркы учур

«Манас» эпосу бүгүнкү күндө кайра баштан жаралгандай болуп экинчи өмүрүн – бүт дүйнө жүзүнө таанылуу өмүрүн жашап жатат. Дүйнө эли бизди, кыргыздарды, «Манас» аркылуу билип тааныуда. Бул улуу бабабыз Манастын арбагы колдоп жатат дегенди билдирет. Бөтөнчө жүрттүн жогору баалагандыгындай күтүп, «Манас» баабыздын улуу арбагы, тендешсиз эстелик-мурасыбыз менен болку илимий жана бардык жагдайларды кыз келет. Кыргыздар илгертен эле арбагы улуу Манас бабабыздан колдоо күтүп, ага сыйынып, «күлүт» даражасына чейин жеткизишкен. Бүгүнкү күндө анан тенденция уланып, цивилизациялоо өтүс алууга жетишип отурат. Буга кубанычдуу гана керек. Себеби, «Манас» кылымдардын керемет жазылбай калган тарыхыбыз, улуу эстелик мурасыбыз болгону үчүн эле эмес, эртеңкиге туура багыт ачтуу жолду көрсөтүп бере турган шам чырак экени үчүн да баалуу. Кыйын күндө, азыркы учурда-гыдай мурункун баарын сезип алып кеткенсиген улуу бурулуш заманда бир «Манас» гана элибизге сooлбоc руханий азык, эртең-ки күнү үчүн бекем ишеним болуп бере алат.

Суроолор:

1. Манастын курал-жарактары ким тарабынан, кандай буюм жасоо жолдору менен жасалды эле? Коңурбайдын курал-жарактары тууралуу эмнени айта аласыңар?
2. Ак[неразборчиво]нды, ошондой эле Алгараны сүрөттөөдө кандай көркөм сөз каражаттары пайдаланылган?

Кайталоо:

1. «Манас» эпосунун эл турмушунан алган орду, андагы сюжеттик өзөк окуялар, чагылдырылган доор, темасы, идеялык багыты тууралуу эмнени билесиңер?
2. Эпостогу башкы он жана терс кейипкерлерге өз-өзүнчө кыскача мүнөздөмө бергиле.
3. «Манас» эпосунун азыркы учур үчүн мааниси жөнүндө эмнени айта аласыңар?